دسته بندی علمی – پژوهشی : مستندات قرآنی و روایی انسان ‌شناسی علامه حسن زاده آملی۹۳- قسمت ۸

همانطوری که اشاره شد در متون دینی ما بر مبحث انسان شناسی بسیار تاکید شده که علامه حسن زاده آملی با بیان برخی از آیات و روایات در این زمینه محققین را به این مسئله توجه میدهند که در ذیل به آنها اشاره می شود.
الف)
« سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یتَبَینَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُ»‏ [۱۶]
علامه با اشاره به این آیه می فرمایند:
«خداوند متعال در قرآن کریم ارائه آیات خود را که طرق شناسایی است در دو چیز قرار داده است: یکی آفاق و یکی انفس»[۱۷]
ایشان در ذیل این آیه می‌فرمایند که: معرفت نفس همین معرفت آیات است[۱۸]. و سیر آفاقى نهایت آن معرفت فکرى است که «اولئک ینادون‏ من مکان بعید»، و سیر انفسى غایت آن معرفت شهودى است که لم أعبد ربّا لم أره. انسان کارى مهمتر از خودسازى ندارد، و آن مبتنى بر خودشناسى است[۱۹].
علامه با اشاره به روایات ذیل بر این امر توجه می دهند که شناخت نفس راهی است برا شناخت رب.
۱ـ علم الهدى سید مرتضى در غرر و درر از رسول الله صلى الله علیه و آله روایت کرده است که آن جناب فرمود: اعلمکم بنفسه اعلمکم بربه.
۲ ـ و همچنین در مجلس نوزدهم روایت کرده است که:
«ان‏ بعض‏ ازواج‏ النبى‏ صلى‏ الله‏ علیه‏ و آله‏، سألته‏ متى‏ یعرف‏ الانسان‏ ربه‏؟ فقال: اذا عرف‏ نفسه‏»
۳ـ شیخ رئیس ابو على سینا در آغاز رساله موسوم به حجج عشر گوید:
«و رویت عن امام الائمه امیرالمؤمنین على بن ابى طالب، علیه السلام انه قال: من عرف نفسه فقد عرف ربه»
وسمعت رأس الحکماء ارسطاطالیس یقول على وفاق قول امیر المؤمنین علیه السلام: ان من عجز عن معرفه نفسه فاخلق به ان یعجز عن معرفه ربه، وکیف یرى المرأ موثقا به فى معرفه شى ء من الاشیاء بعد ما جهل نفسه؟ الخ‏
که این روایت هم از رسول الله صلى الله علیه و آله روایت شده و هم از امیرالمؤمنین على علیه السلام.
۴ـ «الخبر المروى عن رسول الله صلى الله علیه و آله: اطلبوا العلم ولو بالصین، فسره الامام الصادق علیه السلام بقوله: هو علم معرفه النفس وفیها معرفه الرب»[۲۰].
ایشان در نهایت برای تاکید و اهمیت شناخت انسان می فرمایند :
«آیات و روایات در حث و ترغیب به معرفت نفس بسیار آمده است، و همچنین در نکوهش از اعراض و ترک معرفت نفس کردن ویله و رها نمودنش و به آن آشنایى پیدا نکردن وارد شده است. و همچنین در هر دو قسم مذکور از اعاظم حکما و اکابر عارفان و سالکان از قدیم و حدیث کلماتى قصار و عالى المضامین به عربى و فارسى و به زبانهاى دیگر به نظم و نثر منقول است. بلکه رساله هایى جداگانه در معرفت نفس و درجات و مقامات آن نوشته اند و معرفت نفس را مرقاه معرفت رب دانسته اند.»[۲۱]
علامه در آثارشان با بیان روایاتی در شناخت انسان سعی دارند تا اهل علم و تحقیق را بر این امر تشویق و ترغیب کنند وبا این بیان که در غرر ودرر آمدى بسیارى از کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام در معرفت نفس آمده است برخی از احادیث را نقل می کنند[۲۲] که ما در ذیل آوریم:
«الْکَیِّسُ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ وَ أَخْلَصَ أَعْمَالَهُ»
«زیرک کسى است که بشناسد نفس خود را و خالص گرداند عملهاى خود را.»
«الْمَعْرِفَهُ بِالنَّفْسِ أَنْفَعُ الْمَعْرِفَتَیْنِ»
«شناسائى بنفس خود سودمندترین دو معرفت است‏.»
«َفْضَلُ الْمَعْرِفَهِ مَعْرِفَهُ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ»
«افزونترین شناخت، شناختن آدمیست نفس خود را.»
«أَفْضَلُ الْحِکْمَهِ مَعْرِفَهُ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ وَ وُقُوفُهُ عِنْدَ قَدْرِهِ»
«افزونترین حکمت یعنى علم درست و کردار راست شناختن آدمیست نفس خود را، و ایستادن او نزد قدر خود.»
«غَایَهُ الْمَعْرِفَهِ أَنْ یَعْرِفَ الْمَرْءُ نَفْسَهُ»
«غایت معرفت اینست که بشناسد مرد نفس خود را.»
«کَفَى بِالْمَرْءِ مَعْرِفَهً أَنْ یَعْرِفَ نَفْسَهُ»
«بس است در مرد یا آدمى بحسب شناسائى این که بشناسد نفس خود را.»
«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ تَجَرَّدَ»
«هر که بشناسد نفس خود را برهنه گردد، یعنى هر که بشناسد چنانکه باید مرتبه نفس خود را و قابلیت او را از براى کمالات و مراتب عالیه برهنه گردد از همه علایق و عوایق دنیوى، و مشغول گردد بتکمیل نفس خود و رسانیدن آن بمراتب بلند و مقامات ارجمند که قابلیّت آنها دارد.»
«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ جَاهَدَهَا»
«هر که بشناسد نفس خود را جهاد کند با آن‏.»
«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ»
«هر که بشناسد نفس خود را بشناسد پروردگار خود را»
«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدِ انْتَهَى إِلَى غَایَهِ کُلِّ مَعْرِفَهٍ وَ عِلْمٍ»
«هر که بشناسد نفس خود را پس بتحقیق که برسد بنهایت هر معرفتى و علمى‏.»
«مَنْ‏ عَرَفَ‏ نَفْسَهُ‏ جَلَ‏ أَمْرُهُ‏»

این مطلب را هم بخوانید :  دسته بندی علمی - پژوهشی : تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و ...

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت azarim.ir مراجعه نمایید.