صور خیال در شعر نو در آثار نیما یوشیج ، سهراب سپهری ، مهدی اخوان ثالث و احمد شاملو ۹۱- قسمت ۳

و نیز:
نه! / این برف را / دیگر سرباز ایستادن نیست (شاملو، ۱۳۸۰: ۳۲)
برف بر ابرو و موی ما می نشیند. که برف را به انسانی تشبیه کرده است که “سرْ” مجاز است از اندیشه دارد و برف تصمیم گرفته است که تمام شب یا روز ببارد و سرباز ایستادن و بند آمدن ندارد.
شاعر در این فراز از شعرش با کمک گرفتن از تخیل، برف را نمود و شخصیت انسانی بخشیده و به آن نیرو و اراده انجام دادن و یا انجام ندادن کاری را بخشیده و استعاره بکار برده است. علاوه بر این بجای فکر وخیال، واژه “سر” را بکار برده است که مجازاً به معنای “سر” است.
جولانگاه شاعران در شعر نو بسیار وسیعتر از شعر کهن است در شعر معاصر، شاعر راحت تر می تواند از عناصر خیال بهره گیرد و با بهره جستن از حوزه تشبیه و استعاره و مجاز و کنایه، شعرهای ناب بیافریند.
نکته قابل ملاحظه و دقّت در شعر معاصر، ‌بکارگیری “وجه شبه” های نو و تازه است که بسیار حائز اهمیّت است. و همین باعث شده که شعر معاصر تازگی و جلوه ای خاص داشته باشد و شاعر با بیانی بهتر و تعابیری زیباتر و شگفت انگیزتر، مافی ضمیر خود را در کارگاه خیال با واژگان و ترکیبات و جملات زیباپردازد و به صورت شعر نو ارائه دهد.
نکته دیگر توّجه به وجود “قرینه” است. معمولاً وقتی شاعران واژه یا ترکیب و یا عبارت و جمله ای را در معنی و مفهوم دیگری به کار می برند، نشانه و علامتی به دست می دهند تا مقصود شاعر فهمیده شود و خواننده بفهمد که مراد و منظور شاعر از فلان واژه یا جمله چیست؟ یعنی شاعر با “قرینه” می­رساند که مراد مفهوم حقیقی نیست. به این نشانه و علامت اصطلاحاً “قرینه” می گویند. مثلاً بهار در شعری بجای هواپیما، عقاب گفته است.
امّا به عنوان قرینه، لفظ آهنین را آورده تا خواننده متوّجه شود که واژه در معنای اصلی خود بکار نرفته است. (و از سوی دیگر به او کمک کند تا مراد شاعر را دریابد)
چو پر بگسترد عقاب آهنین شکار اوست شهر و روستای او (شمیسا، ۱۳۸۱: ۱۶)
از آنجا که در علم بیان صور خیال چهارگانه یعنی تشبیه و استعاره و مجاز و کنایه مورد بحث است. در این پایان نامه شعر معاصر یعنی شعر نیمایی از دیدگاه علم بیان مورد بررسی قرار می گیرد. فصلی برای هریک از صور خیال چهارگانه معیّن می شود و در آن فصل، بطور مفصّل و از آن موضوع بحث خواهد شد. قاعدتاً بحث اول به تشبیه و مبحث بعدی به استعاره و فصل بعد به مجاز و در نهایت به کنایه خواهیم پرداخت و نمونه های بسیاری از شعر معاصر برای هریک از انواع صور خیال چهارگانه ارائه خواهیم داد.

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

۱-۲ بیان مسأله:

 

در این پایان نامه سعی شده اطلاعات جامع و مستندی دربارۀ صور خیال در شعر، جمع آوری شود و در فصلهای جداگانه مطرح گردد. اینکه صور خیال کدامند و چگونه در شعر نو کاربرد دارند و شاعران معاصر چگونه از صور خیال بهره می جویند؟ با چه سبکی و چه شیوه ای و چه زبانی؟ آیا نوپردازان معاصر در حوزۀ صور خیال از زبان ارجاعی و روزمره بهره می گیرند یا از زبان فراهنجاری و ادبی و یا هردو؟ هریک از صورخیال کدامند و انواع و اقسامشان چیست؟ شاعر معاصر چگونه در پردازش متن و شعر از تشبیه و استعاره و مجاز و کنایه بهره می گیرد؟ چه تفاوت یا تفاوتهایی بین کاربرد صور بلاغی در شعر نو با شعر کهن وجود درد؟ آیا شاعران معاصر همه به یک اندازه از صور خیال بهره گرفته و می گیرند؟ بسامد بالای هرکدام از این صنایع در شعر سرآمدان نوپرداز تا چه حدّ است؟ کدامیک از بزرگان نوپرداز در کاربرد صورخیال، توانمندی و قدرت بلاغت بیشتری دارند؟ وجه شبه در شعر نو با شعر کهن چه تفاوتی دارد؟ شعر نو چه آزادیهایی در بکارگیری انواع این صنایع دارد؟ در کدام وادیها شعر معاصر بهتر توانسته است خود را بشناساند و بر شعر کهن پیشی جوید؟ اینها همه مسائلی است که نگارنده در این پایان نامه به آنها پاسخ خواهد داد.

 

۱-۳ اهمیت و ضرورت تحقیق

 

هدف از نگارش این پایان نامه این بود تا تحقیقی نسبتاً جامع از صورخیال در شعرنو صورت گیرد. گرچه در زمینۀ شعرنو و مسائل مربوط به آن تاکنون آثار متعددی نگاشته شده و به رشتۀ تحریر آمده امّا تحقیق نسبتاً جامع در حوزه صورخیال در شعرنو که از شعر شاعران نوپرداز، نمونه های خوب و زیبایی در بکارگیری انواع صورخیال، ارائه دهد؛ لازم بود تا دانشجویان رشتۀ ادبیات فارسی و سایر علاقه مندان به شعر و ادب معاصر بتوانند با مطالعۀ آن نکات تازه ای در ارتباط با کاربرد صور خیال در شعر نو، فرا گیرند.
در این رساله سعی شده است که از شعر بیشتر شاعران نوپرداز در ارائه نمونه های زیبا از بکارگیری انواع تشبیه و استعاره و مجاز و کنایه، استفاده شود. در ضمن ضرورت بازشناسی تفاوتهای بیان شاعران نوپرداز با شاعران کهن در زمینه صنایع یاد شده از اموری است که نگارنده در این پایان نامه بدان پرداخته است و بزرگترین نوپردازان در عرصۀ کاربرد هریک از صنایع شده، مطرح و معرفی و شعر آنها بازکاوی شده است.
هدف از تحقیق پیش رو، بنابر دلایلی که در فصل سوم شرح داده خواهد شد، ارائه ی نظریه ارزیابی نظریه نیست بلکه هدف آن علمی و کاربردی است. متناسب تحقیق توصیفی، تحلیلی که در آن حضور و اثرگذاری مفاهیم، توصیف کیفی محتوای مفاهیم و تحلیل و توصیف مطالب مورد بحث و پژوهش است. اهداف زیر برای نگارش این پایان نامه، منظورنظر بوده است:
الف: اهدف کلّی
تحلیل و بررسی صورخیال در شعرنو و شناخت بزرگان نوپرداز در بکارگیری هرچه بهتر صورخیال در پردازش شعر و بسط و گسترش و معانی و مفاهیم و مقاصد با صور خیال در حوزۀ سرایش شعر جهت آموزش از دستاوردهای تحقیق برای آنان که در جایگاه تعلیم و تربیت قرار دارند.
ب: اهداف اختصاصی
۱- تحلیل و بررسی صور خیال و ذکر انواع آن در شعر معاصر
۲- بررسی ویژگیهای هریک از صور خیال : تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه
۳- چگونگی بهره گیری هریک از شاعران معاصر از صورخیال چهارگانه
۴- شعر معاصر با بکارگیری عناصر بلاغی به جایگاه و پایگاه والایی دست می یابد، شناخت این جایگاه از اهداف نگارنده است.
۵- معرفی نوپردازان بزرگ معاصر در زمینۀ بکارگیری هرچه بهتر و بیشتر عناصر بلاغی و صورخیال
۶- ادا کردن دین به اندیشمندان و نوپردازان معاصر و به بنیانگذار شعر نو: نیما تعاریف عملیاتی متغیرها
صور خیال : یعنی صورتهایی برانگیخته از تخیّل و عاطفۀ شاعر در ذهن و خیال و ذوق که شاعر را به تصور و بکارگیری صور بلاغی بر می انگیزد.
تشبیه : مانند کردن پدیده یا امری است به پدیده یا امری دیگر برای مقاصد گوناگون ادبی از جمله زیبایی شناختی.
استعاره : کاربرد یکی از طرفین تشبیه است در کلام و اقسامی دارد.
مجاز : بکارگیری لغت در معنای غیرموضوع له و اقسامی دارد.
کنایه : بکار بردن معنی لازم لغت، ترکیب و جمله. بدینصورت که موضوع موردنظر دو معنی دارد، که ملازم یکدیگرند. شاعر با بکاربردن کنایه معنی ملزوم را اراده می کند.
شعر نو: شعری که وزن عروضی و قافیه سنّتی شعر کهن در آن مطرح نیست، اما از وزن برونی و درونی خاصی برخوردار است. در ضمن آهنگ مصراعها و کوتاه و بلندی آنها، بستگی به مقاصد بلاغی دارد. شعر نو اقسامی دارد که در جایگاه خود مطرح خواهد شد.

 

فصل دوم

 

 

پیشینۀ تحقیق

 

 

۲-۱ پیشینۀ تحقیق :

 

در زمینۀ صورخیال در شعرنو کتابهای گوناگونی نگاشته شده است که عموماً مسائل مطرح شدۀ در آنها، مسائل عام شعر معاصر است و مربوط به همۀ نوپردازان می گردد. البته برخی از نویسندگان مانند سیروس شمیسا، محمد حقوقی و یدالله رؤیایی و شمس لنگرودی و شفیعی کدکنی و دیگران کوشیده اند تا دربارۀ ویژگیهایی شعر یک شاعر مطرح از شعر معاصر، کتاب بنویسند مانند کتابهایی که استاد شمیسا دربارۀ فروغ فرخزداد و سهراب سپهری نوشته است و همچنین کارهای پژوهشی محمد حقوقی تحت عنوان “شعر زبان” که در دو اثر مجزّا به شعر و شخصیت فروغ فرّخزاد و سهراب سپهری پرداخته است. شمس لنگرودی در کتابی تحت عنوان “تاریخ تحلیلی شعر معاصر” در چهار مجلّد، به ذکر شرح حال و شعر بیشتر شاعران نوپرداز مبادرت ورزیده است. تقی پور نامداریان در “سفر در مه” عناصر بلاغی و تخیّلی شعر احمد شاملو را باز کاویده و تحقیقی سنگین و درخور ارائه داده است.
برخی از شاعران معاصر مانند فروغ، سپهری و شاملو در مصاحبه هایی که داشته اند مسائل حوزۀ شعرشان را مطرح کرده اند و گاه دست به قلم برده دربارۀ وجوه گوناگون مطرح شده در شعرشان، مقالاتی نگاشته اند و در این راستا، خود به نقّادی آثارشان پرداخته اند که از آنجمله می توان از نیما، فروغ، سپهری و شاملو و شفیعی کدکنی و شمس لنگرودی و احمدی و اخوان ثالث و جلال ستاری و رضا براهنی و تنی چند دیگر از بزرگان شعر معاصر نام برد. در میان مؤلفان مسائل شعر نیمایی، شمس لنگرودی کتابی حجیم و پرمطلب، تحت عنوان “تاریخ تحلیل معاصر” در چهار مجلّد نسبتاً قطور ارائه داده که خواننده را با مسائل اولیه و نخستین شعر نیمایی آشنا می کند. چرا که مؤلف کتاب از همان آغاز شروع کرده و سرآغاز پیدایش شعر نیمایی را آنطور که واقع امر بوده و رخ داده، به رشتۀ تحریر درآورده است. در جلد نخست این کتاب همتا و همطراز نیما، در همان زمان نیما، شاعرانی را می بینیم مانند تقی رفعت که آهنگ سرودن شعر نو داشته اند امّا با مسائل بنیانی آن، آشنا نبوده اند و بدین جهت شعرشان چندان وجهه و رنگ و جلایی نداشته و در زمان خودشان هم آنطور که باید و شاید بر سرزبانها نبوده است.
اگر پیشینۀ شعرنو را با دیدی منصفانه بنگریم و با مسائل آن و چند و چون شعرنو و کیفیت مسائل آن در روزگار نیما، نظری بیندازیم، در خواهیم یافت که کار بدین سادگی و آسانی که ما امروز می پنداریم، نبوده است چرا که مردم آن روزگار یا از شعر و ادب بهره ای نداشتند و حتی اغلب خواندن و نوشتن نمی دانستند و یا اگر هم از شعر و ادب و مطالعه، بهره ای داشتند، آنچنان با شعر کهن و عروض سنتی و مسائل شعر کهن و شاعران بزرگ شعر کهن، خو گرفته و عادت کرده بودند و آنچنان علاقه به شعر کهن و اوزان آن و مسائل مطرح شدۀ در آن و قالبهای شعر کهن از غزل و قصیده و قطعه و امثال آن، در ذهن وذوق آنان نفوذ یافته بود که به این راحتی کسی نمی توانست بنای ذهنیّت و ذوق آنان را درهم ریزد و طرحی نو دراندازد. این تلاش خستگی ناپذیر نیما و حوصله و تأمل بی مانند او بود که طیّ سخنرانیها، نامه ها، مقاله ها و ارائه شعرهای نو ، راه را برای طرح مسائل شعر نو مقداری هموار نمود و گرنه آنگونه که می دانیم حتی بزرگان شعر و ادب آن روز مانند ایرج میرزا، ملک الشعرا بهار، دکتر خانلری و عدّه ای دیگر، نخست از طرح مسائل شعرنو، توسط نیما، دل خوشی نداشتند امّا کم کم چرخش زمان به نفع شعر نیمایی شعر و مسائلی را که نیما در مقالات، نامه ها و سخنرانی هایش مطرح می کرد، مقبول اهل نظر و ادب افتاد و شعر نیمایی توانست در آن زمان کم کم جای پایی برای خود، در بین شعردوستان وعلاقه مندان به ادب فارسی باز کند و کم کم دفترهای شعرنو شاعران نیمایی، علاقه مند و طرفدار، پیدا کند و به فروش رود و در بین دانشجویان دانشگاه نیز طرفدار و مدعی و جانبدار بیابد و در کلاسهای دروس ادبیات، مطرح شود. همۀ اینها را باید نخست دستاورد حوصله، پشت کار، دوری از یأس و ناامیدی و تلاش بی وقفه و ادیب آن روزگار، نیما یوشیج دانست. آری نام این شاعر بزرگ، همیشه بر طلیعۀ ادب فارسی به روزگاران دراز خواهد درخشیده و درس تلاش و امید و پشتکار خواهد داد.
این نکته را هم نباید از نظر دور داشت که در روزگار نیما، دیگر زمان رواج و رونق مدایح و غزلهای کوچه باغی و عاشقانه و قصاید مطنطن، پر از لفاظی و و تکرار صور خیال قرون پیشین، سرآمده بود و ادب پارسی می رفت تا با بازکردن راهی نو، به سرزمینهای تازه ای پا بگذارد و با گشودن دریچه هایی در جهت آزاداندیشی و پرهیز از مکررات، فضایی نو برای تنفس روح و ذهن و ذوق هر ایرانی دوستدار شعر و ادب، ایجاد کند. چنانکه خواستند و ایجاد کردند چرا که گفته اند: خواستن توانستن است، بخواه تا بتوانی و بیابی.
نیما در طی کردن این راهی که ذکرش گذشت تنها نبود، شاعرانی که پس از او ظهور کردند، گرچه جوان و کم تجربه بودند امّا درس را بخوبی از نیما فرا گرفته بودند و به چند و چون قضایای شعر نیمایی کم کم آگاه شده بودند از آنجمله می توان از مهدی اخوان ثالث، سیاوش کسرایی، مشیری، سهراب سپهری، سیمین بهبهانی ، فروغ فرخزاد، شمس لنگرودی، احمد شاملو، شفیعی کدکنی، یدالله رؤیایی، احمد احمدی، حمید مصدق و نصرت رحمانی و دهها تن دیگر نام برد که هریک گوشه از کار را برعهده گرفتند و ستونی از این بنای پرشکوه شعر معاصر را بر دوش جان خویش حمل نمودند. آثار یکایک نامبردگان امروز زینت بخش دفتر دلگشای و شگفت انگیز شعر نیمایی است.
همۀ شاعران یاد شده از عناصر بلاغی و صور خیال از تشبیه و استعاره و مجاز کنایه در ساخت و پرداخت متن شعر نیمایی بهره جستند. البته بهره جویی آنها، از مسائل بلاغی با ذهنیّتی نو و تازه همراه بود. بدین جهت شعر هریک از نوپردازان یاد شده را که مطالعه کنیم می بینیم صورخیال چهارگانه در آنها بگونه ای رخ نموده که با صور خیال شعر کهن تفاوتهای محسوس دارد هم در طرز بیان و ارائه مصراعهای کوتاه و بلند و هم در موسیقی درونی و برونی شعر و هم در ارائه صور نوینی از عناصر بلاغی و عاطفی. چرا که عناصر بلاغی و عاطفی یعنی تخیل و عاطفه در وادی شعر نو، حرف اصلی را می زنند و برپایه مسائل تازه از تخیل و عاطفه است که شاعر نیمایی، شعر می سراید.

 

فصل سوم

 

 

روش تحقیق

 

 

۳-۱ روش تحقیق

 

پس از بررسی های اولیه مسأله تحقیق، سوابق و ادبیات تحقیق و همچنین مطالعه ی انواع روش های تحقیق در علوم انسانی روش توصیفی انتخاب گردید. در توضیح و تشریح روش توصیفی باید عنوان کرد که : در تحقیق توصیفی محقق به دنبال چگونه بودن موضوع است و می خواهد بداند پدیده، متغیر با مطالب چگونه است. به عبارت دیگر این تحقیق وضع موجود را بررسی می کند و به توصیف منظم و نظام دار وضعیت فعلی آن می پردازد. ویژگی ها و صفات آن را مطالعه و عندالزوم ارتباط بین متغیر ها را بررسی می کند. (حافظ نیا، محمدرضا، ۱۳۸۶: ۴۷)
در تحقیقات توصیفی محقق دخالتی در وضعیت، موقعیت و نقش متغیرها ندارد وتنها آنچه را که موجود است مطالعه کرده و به تشریح آن می پردازد. این تحقیقات کمتر به کشف قوانین و ارائه ی نظریه منتهی می شود به این دلیل که به مطالعه مورد خاص می پردازند. البته این بدان معنا نیست که از طریق تحقیقات توصیفی شناخت کلی حاصل نمی گردد، بلکه چنین امکانی وجود دارد. زمانی که ویژگی ها، کیفیت و کارکرد را به موارد مشابه تعیمم داد و یک قضیه ی کلی ارائه نمود. البته بنا به روش استقراری نیز امکان دستیابی و شناخت ها و قضایای کلی از طریق تحقیقات میسر می باشد. بدین معنی که وقتی ویژگی ی صفتی مشترک و یکنواخت در پدیده های گوناگون تکرار و مشاهده گردیده می توان براساس آن ارائه نظریه کرد.
در تحقیق پیش رو نیز براساس بی کرانگی و گستره ی پهناور منظوم فارسی کتب و اشعار خانگی مورد بررسی قرار گرفتند، ویژگی های و کیفیات یک پدیده ی خاص (مرثیه های ادب فارسی) مطالعه و تشریح شده اند که می توان ویژگی ها و کارکردهای حاصله را به موارد مشابه تعمیم داد.

 

۳-۱-۱ تحقیق توصیفی تحلیلی:

 

این روش به منظور توصیف کمی و کیفی و عینی محتوای مفاهیم به صورت منظم و مبسوط انجام می شود. قلمرو این نوع تحقیقات را متنهای مکتوب، شفاهی و تصویری درباره ی پدیده یا موضوعی خاص تشکیل می دهد. متنهای نظیر کتاب ها، مقاله ها و مطبوعات، سخنرانی ها، فیلم و عکس.
تجزیه و تحلیل و توصیف مطالب براساس داده های گردآوری شده، هدف این روش تحقیق است. برای این منظور عناصر و مطالب و متن های گردآوری شده براساس شرایط و مراحل پیش روی تحقیق، طبقه بندی می شود. این عناصر ممکن است کلمه ها، جمله ها، بندها یا متنهای کامل در آثار مکتوب یا شفاهی باشند. عناصر ذکر شده در تحقیق پیش رو از ادبیات شعر منظوم فارسی برگرفته شده اند. در این روش تحلیل محتوا به مراحل زیر انجام می گردد.
الف- شناخت و تعریف مسئله
ب – تدوین فرضیه ی احتمالی
ج- نمونه گیری و گردآوری اطلاعات
د- تنظیم و طبقه بندی اطلاعات
و- تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری (دوروژه، تورس: روش های علوم انسانی: ۱۲۰)

 

۳-۲ نوع مطالعه «روشها و ابزارهای گردآوری اطلاعات» :

 

به صورت کلی در تحقیقات توصیفی نوعاً از روش های مطالعه ی کتاب خانه ای و بررسی متون و محتوای مطالب استفاده می شود. در این تحقیق روش کتابخانه ای استفاده شده است. این روش عموماً در تمامی تحقیقات عملی مورد استفاده قرار می گیرد. گاهی در بخشی از فرایند از این روش بهره گرفته می شود تحقیق پیش رو از حیث روش ماهیتاً کتابخانه ای است و از ابتدا تا انتها بر داده های تحقیق کتابخانه ای نگارش یافته است.
گردآوری اطلاعات از طریق دسترسی به کتابخانه های عمومی، کتابخانه های شخصی، کتابخانه دانشگاه و صورت گرفته است.

 

۳-۳ اسناد عمده ی مورد استفاده در این تحقیق:

 

آثار شاعران معاصر و کتابهایی که در مورد هریک از شاعران معاصر نوشته شده است و کتب معانی و بیان و کتاب های روش تحقیق، مجموعه مقالات، مجلات و نشریات و سایت های اینترنتی و.. می باشد.

 

۳-۴ ابزار گردآوری اطلاعات :

 

فیش برداری و سندکاوی
محدودیت ها و موانع:
محدودیت و مانع واقعی، موجود نبود. امّا به دست آوردن همۀ اسناد مورد استفاده در این تحقیق، براحتی صورت نگرفت. برخی امانت و برخی خریداری شد.

 

فصل چهارم

 

 

یافته ها و داده های تحقیق

 

 

زمینه های آشنایی و ورود به مبحث اصلی

 

 

۴-۱شعر چیست؟

 

بیش از ورود به مباحث اصلی، لازم است شعر را تعریف کنیم: شعر کلامی است خیال انگیز یعنی کلام یا سخنی که در انسان انفعال نفسانی و عاطفه ایجاد می کند و این هیجان و انفعال نفسانی بدون اختیار خواننده در ذهن و ذوق و طبع او صورت می گیرد و پدید می آید.
از طرفی شعر لذّت آفرین و خیال برانگیز است و سبب احساس شگفتی در نفس آدمی می شود و باتوّجه به اینکه انفعال نفسانی؛ شگفتی و لذّت ناشی از تأثیر زیبایی بر نفس انسانی است، می توان گفت کلام مخیّل یا شعر، زیبا هم هست و بیشترین بهره را کسانی از شعر می برند که شناخت و آگاهیشان از صور بلاغی و علم فصاحت و بلاغت بیشتر است. استادان علم بلاغت از آنجا که به رمز و رموز و چند و چون مسائل علم بلاغت واقفند و در شناخت صور خیال استادی و تسلّط دارند، طبعاً شعر ناب و زیبا و مبتنی بر اصول علم بلاغت را هم بهتر می شناسند و از آن بیشتر بهره می برند.
باری شعر مؤثر و تأثیر گذار است و بر ذهن و ذوق به سبب همان برانگیختن عاطفه و ایجاد شگفتی و لذّت تأثیر بیشتری نسبت به کلام عادی ویا کلام علمی دارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *