تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و …

ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۲۷۹٫
امام علی(ع) جمع نشده است. زیرا پس از قرآن و کلام پیامبر (ص) سخنان وی بزرگ ترین نمونه بلاغت است.۱
بیان دیدگاه سخن سنجان و دیدگاه ادیبان برجسته ی عرب نشان دهنده جایگاه بلاغی حضرت است. زیرا این ها هم خود عرب زبانند و هم سخنوران و سخن شناسانی بزرگ و برجسته و آگاه به رمز های بلاغت. از این رو داوری شان را در این باره باید سنجید. به خصوص که عمده آن ها غیر شیعه اند و شائبه تعصب در گفتارش پیش نمی آید. جاحظ که مرد تیز نظر و اهل تسنن بود در کتاب بلاغی اش «البیان و التبیین» پس از آوردن این سخن امام علی (ع) «قیِمهُ کُلُ المَرءِ مَا یُحسِنُه» دیدگاه بلاغی امام را مطرح می کند و می نویسد: «اگر از این کتاب جز همین یک جمله را نمی یافتم آن را شافی و کافی و بی نیاز کننده می یافتم».۲
رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران در کتاب علی فراتر از ذهن آورده اند: «در باب زندگی امیر المؤمنین شما یک اقیانوس را در نظر بگیرید. احاطه به همه ی ابعاد این اقیانوس در یک نگاه که هیچ، در یک مطالعه ی طولانی هم برای انسان میسر نیست، از هر طرف وارد شوید دنیایی از عظمت را مشاهده می کنید. … اگر این بخش از اقیانوس را رها کنید و از بخش دیگر وارد شوید باز همین ماجراست. … این مبالغه نیست. … این بازتاب عجز انسانی است».۳
با این که یکی از بزرگترین ابعاد شخصیتی امام علی (ع) بلاغت و سخنوری ایشان است تقریباً مورد غفلت واقع شده است. یکی از موانع و مشکلات این پژوهش نیز همان کمبود منابع و مراجع و آثار
تخصصی در باب سخنوری امام علی(ع) است. حال با این عظمت و شهرتی که پیرامون بلاغت و شیوه سخنوری ایشان است. نهج البلاغه سید رضی که جمع آوری سخنان بلاغی مولا است در سال ۴۰۰ه. ق فراهم شده است. بعد ها شروح نهج البلاغه به تأسّی از سید رضی صور خیال را در این کتاب ارزشمند کاویده اند، شروحی نظیر شرح ابن میثم بحرانی، ابن ابی الحدید، ملا فتح الله کاشانی، عبدالرّحمن عتایقی، سید محمد تقی شوشتری، حبیب الله هاشمی خویی و … . کتاب موجز دیگری تحت عنوان «درآمدی بر صنایع ادبی در کلام امام علی(ع)» نوشته کریم زمانی، ضمن آوردن سخنانی از مولا که دارای صنایع لفظی
بود، نمونه هایی از علم بیان را از شرح ابن میثم آورده است.
________________________
چمن خواه، عبد الرسول، صور خیال در نهج البلاغه، نوید شیراز، شیراز، ۱۳۸۴، ص۶۱٫
جاحظ، ابو عثمان، البیان و التبیین، ج۱، تحقیق علی ابو ملحم، بیروت، دار و مکتبه الهلال، الطبعه الثانیه ۱۴۱۲ق، ص۸۷٫
خامنه ای، سید علی، علی فراتر از ذهن، تهران، امیر کبیر، چاپ اوّل ۱۳۷۹، ص۱۴۹٫
دکتر محمد خاقانی در کتاب «جلوه های بلاغت در نهج البلاغه از منظر علم بیان و بدیع» استشهاداتی را از شرح ابن ابی الحدید و ابن میثم استخراج و تحلیل کرده است. همان طور که گفته شد سید رضی رحمه الله علیه در سال ۴۰۰ ه.ق با ذوق و سلیقه و ادبی که داشت تعدادی از خطب را که به زعم او جنبه ادبی و بلاغی بیشتری داشت را گزینش و انتخاب نمود و ذیل نام نهج البلاغه فراهم آورد. که شامل ۲۴۱ خطبه، ۷۹ نامه و ۴۸۹ کلمه قصار است.
نهج البلاغه مانند قرآن سرشار از فصاحت و بلاغت است و تشابهات فراوانی میان این دو کتاب شریف می توان یافت که راز این شباهت ها را می توان در این کلام مولا دانست که فرمود: «وَإِنَّ الْکِتَابَ لَمَعِی مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ»۱ چه، قرآن با من است، از آن هنگام که یار آن گشتم، از آن جدا نبودم.
خطبه ی اوّل نهج البلاغه، مانند سوره ی حمد، محتوایش ستایش خداوند باری تعالی است، البته با تفضیل و اطناب نه ایجازی که در سوره حمد می بینیم. در این خطبه امام علی (ع) اقرار می دارند که هیچ خطیبی قادر به وصف خدا نیست و هر عقلی از شناخت او عاجز است، صفت ها از او جداست سپس سخن را به سمت آفرینش جهان می برد. سخنان امام علی (ع) در طرح این گونه بحث ها همچون
قرآن کریم است که به زبان موعظه از هر پدیده محسوس یا معقول نمونه ای روشن و قابل درک
در پیش چشم شنونده قرار می دهد. پس آرام آرام او را با خود به سر منزلی می برد که باید بدان برسد به آستان پروردگار یگانه. آن جا که سخن در خلقت آسمان و زمین و آفتاب و ماه و ستاره و کوه هاست به زبان اندرز یاد می دهد که آن چه آفریدگار به آفریدگان بخشید خیر محض است، اما انسان ناسپاس حقّ این همه نعمت را نمی گذارد و از راه خدا به راه شیطان روی می آورد.۲
در ادامه کلام را به سمت فلسفه ی رسالت پیامبران می کشاند تا آنان، به بندگان هشدار دهند که حقّ میثاق الست را بگذارند و نعمت فراموش کرده را به خاطر آورند و نعمت های چون آسمان رفیع، زمین وسیع، حیات و ممات، بیماری و بلا و نعمت پیامبران که باید قدردان و سپاس گزار آن باشند و البته خود زبان به ستایش پیامبر می گشاید و با ذکر چند جمله حق سخن را در توصیف ایشان ادا می کند. این خطبه به علّت در بر داشتن تحمیدیه، خطبه ی توحیدیه نیز نامیده می شود هر چند سی و هفت خطبه ی دیگر نیز در آغاز مدح و ستایش خداوند را دارند، امّا این خطبه جلوه ای دیگر در نهج البلاغه یافته است.
شعرا و نویسندگان که گوهرشناسان سخن اند به خوبی این سبک بدیع علی(ع) را دریافته اند و با تمام
_______________________
نهج البلاغه، خطبه ۱۲۲٫
همان، خطبه ی ۱٫
تلاش و اهتمام کوشیده اند تا آن را در دیباچه های خود مورد تقلید و نظیره گویی قرار دهند آن
موقع که زبان به مدح خدا و پیامبر و نعمت های خالق می گشایند کلام علی(

این مطلب را هم بخوانید :  سایت مقالات فارسی - بررسی تأثیر عوامل سازمانی و فردی بر ارزش ویژه برند داخلی شرکت شناسایی ...

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.

ع) را می توان در بطن سخن آن ها چون رگه های طلا در دل معدن سنگ دنبال نمود، همین تلمیح و تضمین های نهج البلاغه ای است که رنگ جاودانگی بر کتاب آن ها زده و اعتبار و ارزش بخشیده است. بنابراین می توان گفت نویسندگان ایرانی پس از قرآن از هیچ گفته ای به اندازه گفتار علی(ع) بهره نبرده اند و هیچ زیور ارزنده ای را چون سخنان او نیافته اند تا آرایش گفته ها و نوشته های خود سازند.
از دیگر شواهدی که شعرا و نویسندگان در آفرینش دیباچه ها، به نهج البلاغه ی امیر مؤمنان نظر داشته اند کلام آهنگین و سجع به کار رفته در سخن ایشان است. نویسندگان با هنرنمایی تمام، همچون خطبه ی اوّل نهج البلاغه، مدح و ستایش خداوند را در ظرف بلورین سجع ها ریخته و درون و بطن کلام را هم پای هم به اوج علیین رسانده اند.
از آن جا که این پژوهش به دنبال کشف تأثیر پذیری مقدمه ها و دیباچه های متون فارسی از خطب نهج البلاغه به ویژه خطبه توحیدیه است. تمرکز و مطالعات روی همین خطبه صورت گرفت در مواردی هم برای تکمیل موضوع از خطبه ها ی دیگر با همین محتوا و همچنین آیات قرآنی استفاده
گردید. با توجه به مسبوق به سابقه نبودن این موضوع و نبودن پژوهشی راهگشا در این مورد، ابتدا با استعانت از باب علم۱و دست توسل زدن به دامن ایشان پای در این میدان نهاده شد. کتب نثری که دارای دیباچه بودند، به شش گروه تقسیم شد و ذیل هر عنوان، تعدادی منتخب از بهترین ها آورده شد. در گام بعدی با مطالعه، کتبی دیگر از متون نظم انتخاب و به موارد قبلی اضافه گردید که در مجموع تعداد آن ها به ۴۴ مورد رسید. به این ترتیب ذیل کتب ادبی ۱۹؛کتاب تاریخی ۶؛کتاب دینی ۸؛کتاب، عرفانی ۵ کتاب؛ علمی ۲ کتاب و داستانی ۴ کتاب ذکر گردید. با مشورت استاد راهنما و مشاور کتب هر بخش به ترتیب قرن آورده شد تا تحوّل سبکی نیز در آن ها نماینده شود.
در گام بعدی با یادداشت برداری از دیباچه ها، قسمت هایی که به نظر نویسنده برگرفته از خطبه ی اوّل یا تحت تأثیر کلام مولا بود فیش برداری گردید و در پایان هر دیباچه، سخنان مشابه مولا همراه با ترجمه ذکر گردید. به علّت ترجمه ادبی دکتر سید جعفر شهیدی در این پژوهش نهج البلاغه با ترجمه ایشان مبنا قرار گرفت. در انتها با جمع بندی فیش ها و مطالب گرد آوری شده و با راهنمایی استادان
________________________
اشاره به حدیث نبوی که می فرماید: «أَنَا مَدِینَهُ الْعِلْمِ‏ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا». کلینى، محمد بن یعقوب، اصول کافی ج۱، قم‏ دار الحدیث‏ چاپ اوّل،‏ ۱۴۲۹، ص۶۰۵٫
مطالب در چهار فصل گنجانده شده و در آغاز هر فصل پیش گفتار و در انتهای آن نتایج حاصل شده ذکر گردید.
نویسنده در پایان ضمن تمسک جستن به آستان رفیع مولا و استمداد از حضرت ایشان در دنیا و آخرت، با عذر تقصیر، اعتراف می کند که آستان بلند و بزرگوار ایشان را، قد کوتاه علم و دانش مَزجاه حقیر، یارای دست رسیدن نیست.

عنقا شکار کس نشود دام باز چین که عنقا را بلند است آشیانه

فصل اوّل: کلیات
تبیین موضوع و اهمّیّت آن: