دسته بندی علمی – پژوهشی : تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و …

حمد و سپاس مقرون به اخلاص صانعی را زیبد که صفحه فلک بوقلمون را به سواد و بیاض «تُولِجُ الَّیْلَ فىِ النَّهَارِ وَ تُولِجُ النَّهَارَ فىِ الَّیْل»۱ ملمّع۲ ساخت و شکر و ستایش بیرون از حدّ قیاسّ راقم صحیفه ی «‏ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا یَسْطُرُون‏»۳. را شاید که مرقّع۴ فلک دوّار را به او را به اوراق الوان بهار و خزان ترتیب داده. … و درود بی پایان بر رسولی که جدول شریعتش احاطه صفحتین احوال انس و جان فرموده و لوحه رسالتش مرّقع مرفّع وجود را حسن و زینت، او افزوده. … و بر آل و اولاد فرخ بال آن حضرت که بی شیرازه محبّت ایشان اوراق ایمان مربوط نیست و بی سرمایه ی متابعت ایشان معامله دین مضبوط نی. خصوصاً بر اقلیم گشایی که در قلمرو وجود بی رقم قبول او عبادتی مقبول نیست و بی طاعت او طاعتی بر صحیفه قبول مرقوم نه. … پس از آن بر باقی ائمه معصومین المنصوبین به نص « قُل لَّا أَسَْلُکمُ‏ْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّهَ فىِ الْقُرْبى»۵ الموصوفین به نعت «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکمُ‏ْ تَطْهِیرًا»۶
________________________
قرآن، آل عمران/۲۶.
ملمّع: رنگارنگ.
قرآن، قلم/۱.
مرقّع: کتابی که در آن قطعات خط نوشته شاهکار و نقاشی های زیبا دارد.جامه ای با رقعه های رنگارنگ.
قرآن، شوری /۲۳.
قرآن، احزاب /۳۳.

سر همه نسخه را رواج فزای
ذکرشان سابق است در افواه
نام ایشان است بعد نام خدای
بر همه ذکر، بعد ذکر الله۱

متن دیباچه گرچه کوتاه است، اما مزّین به تلمیحاتی از سخنان امام (ع) و مشحون به سجع های زیباست که هر دو بر غنای لفظ و معنا افزوده اند. اینک تلمیحات دیباچه که سخنان امیرالمؤمنین علی(ع) را در بر دارد، می آوریم.
«الَّذِی لَیْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ وَ لَا نَعْتٌ مَوْجُودٌ».۲ صفت هاى او تعریف ناشدنى است و به وصف در نیامدنى.
«عَالِماً بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا».۳ از آن پیش که بیافریند به آفریدگان دانا بود.
«إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ ( صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم ) لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ إِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ مَأْخُوذاً عَلَى النَّبِیِّینَ مِیثَاقُهُ مَشْهُورَهً سِمَاتُهُ کَرِیماً مِیلَادُهُ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ یَوْمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَهٌ وَ أَهْوَاءٌ مُنْتَشِرَهٌ وَ طَرَائِقُ مُتَشَتِّتَهٌ».۴ تا آن که خداى سبحان محمّد (ص) را پیامبرى داد تا دور رسالت را به پایان رساند و وعده حق را به وفا مقرون گرداند، طومار نبوّت او به مهر پیامبران ممهور و نشانه‏هاى او در کتاب آنان مذکور و مقدم او بر همه مبارک و موجب سرور، حالى که مردم زمین هر دسته به کیشى گردن نهاده بودند، و هر گروه پى خواهشى افتاده و در خدمت آیینى ایستاده.
_______________________
منشی، قاضی میرزا احمد، گلستان هنر، تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۲، صص۴-۳.
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
همان.
همان
۴-۱-۱۹ مجمع الفصحا
مجمع الفصحا معروف ترین تذکره ی شاعران است که احوال و آثار ۸۶۷ شاعر، از آغاز شعر فارسی در آن گنجانده شده است. امیرالشعرا رضا قلی خان هدایت (۱۲۱۵-۱۲۸۸ ه.ق) آن را به سال ۱۲۸۴ قمری تألیف کرد. این تذکره خدمتی گران بها به شعر فارسی کرده است، اما در تاریخ زندگی و نقل اشعار و انتساب آن ها به شاعران نیز اشتباهاتی دارد. هدایت شرح حال و آثار و قسمتی از اشعار خود را هم در پایان کتاب آورده است پس از حمد خدا و نعت رسول اکرم (ص) و منقبت حضرت علی(ع) مقدمه ای در حقیقت سخن منظوم دارد سپس ناصرالدین شاه را ستایش کرده و در ادامه به کیفیّت ابواب چهارگانه کتاب اشاره نموده است. فهرست نام شاعران و امیرانِ شاعر و اسامی شعرای متقدم را تا سال ۸۰۰ هجری آورده است که شرح حال و شعرشان را در جلد اوّل می بینیم.
دیباچه ی زیبا که به نثر فنّی و مسجع نگارش یافته بسیاری از مطالب آن، خطبه ی اوّل نهج البلاغه را به ذهن تداعی می کند.
بسم الله الرحمن الرحیم
« سپاس شگرف، مر خالقی را شاید و ستایش ژرف مر صانعی را باید که زبان فصحای جهان در بیان مراتب جلالش لال است و عقول بلغای دوران را در درک مدارج کمالش بر پای عقال. پاک خدیوی که گرد آلودگی بر دامن جلالش ننشیند و بی آلایش خسروی که دیده ی اندیشه، نظیر و همالش نبیند… قاصدِ تندرو خرد، از ورود به درگاهش مأیوس و مُسرع تیز تک نظر، در نخستین مرحله پیشگاهش محبوس در مجمع فصحا به فردانیّت موصوف و در محفل وحدانیّت معروف، حکما در حقیقتش کودن و نادان و بلغا در صفتش الکن و حیران.

داند اعمی که مادری دارد
هست در وصف او به قتل دلیل