فایل دانشگاهی – تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و نثر …

و آن که نا اهل سجده شد سر او

قفل بر قفل بسته شد در او۳

«فَقَالَ لَهُمْ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ‏وَ قَبِیلَهُ اعْتَرَتْهُمُ الْحَمِیَّهُ وَ غَلَبَتْ عَلَیْهِمُ الشِّقْوَهُ وَ تَعَزَّزُوا بِخِلْقَهِ النَّارِ وَ اسْتَوْهَنُوا خَلْقَ الصَّلْصَالِ»۴ و فرمود: آدم را سجده کنید اى فرشتگان. فرشتگان به سجده افتادند جز شیطان» که دیده معرفتش از رشک تیره شد و بدبختى بر او چیره، خلقت آتش را ارجمند شمرد و بزرگ مقدار و آفریده از خاک را پست و خوار.

چون خرد در ره تو پی گردد
با همه زیرکی که در خرد است
تو که جوهر نیی نداری جای
گرد این وهم کی گردد؟
بی خود است از تو و به جای خود است
چون رسد در تو وهم شیفته رأی؟۵

«الَّذِی لَا یُدْرِکُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لَا یَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ»۶ خدایى که پاى اندیشه ی تیزگام در راه شناسایى او لنگ است و سر فکرت ژرف رو به دریاى معرفتش بر سنگ.
«لَمْ یُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَى تَحْدِیدِ صِفَتِهِ وَ لَمْ یَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ فَهُوَ الَّذِی تَشْهَدُ لَهُ أَعْلَامُ الْوُجُودِ عَلَى إِقْرَارِ قَلْبِ ذِی الْجُحُودِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا یَقُولُهُ الْمُشَبِّهُونَ بِه».۷ خردها را بر چگونگى صفات خود آگاه نساخته، و در شناخت خویش تا آن جا که باید- بر دیده آن ها- پرده نینداخته. اوست که نشانه‏هاى هستى بر او گواه پیداست، و زبان دل منکر بدین حقیقت گویاست. خداوند بسی برتر و والاتر است از شبیه کنندگان او به مخلوقات می گویند و منکران وجودش می پندارند.
____________________
نظامی، هفت پیکر، انتشارات زوار، چاپ اوّل، ۱۳۸۴، ص ۳٫
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
نظامی، هفت پیکر، انتشارات زوار، چاپ اوّل، ۱۳۸۴، ص ۴٫
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
نظامی، هفت پیکر، انتشارات زوار، چاپ اوّل، ۱۳۸۴، ص ۴٫
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
همان، خطبه ی ۴۹٫
۴-۱-۱۱ مخزن الاسرار
نخستین اثر منظوم نظامی با ۲۲۶۰بیت در قالب مثنوی در بحر سریع مَطوی موقوف است که جزء خمسه/پنج گنج و منظومه ای عرفانی از نظامی گنجوی است. این اثر ارزشمند در سال۵۷۰ قمری سروده شده است و مشتمل بر بیست مقاله است، در مواعظ و حِکَم، که در هر یک پس از بیان مقصود، حکایتی در تأیید آن آمده است. این منظومه که به نام فخر الدین بهرام شاه سروده شده است از لحاظ سبک، پیچیده تر و دشوارتر از دیگر منظومه های نظامی است و از همین رو شروح بسیاری بر آن نگاشته اند.
خواجوی کرمانی منظومه روضه الانوار و بسیاری دیگر از شاعران منظومه هایی را به تقلید از مخزن الاسرار سروده اند. نخستین بار در ۱۸۴۴ میلادی در لندن و پس از آن بارها در ایران و دیگر کشور ها به چاپ رسید و از جمله چاپ های منقّح، نسخه بهروز ثروتیان است که در سال ۱۳۶۳ شمسی منتشر شد.
نظامی قبل از ورود به بیست مقاله کتاب در سه فصل آغازین، خداوند، پیامبر و مرتبت و فضیلت سخن را ستوده است. این سه فصل را می توان از معروف ترین و زیباترین اشعار او دانست.

پیش وجود همه آیندگان