تحقیق دانشگاهی – تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و نثر …

علی التحقیق تاج سروران اوست
علی القطع افضل مطلق جز او نیست
بلی از انبیا او بود مقصود

محمد مُقتدای آل آدم…
شه بی خاتم و سلطان بی تاج
علی الحق خواجه پیغمبران اوست
علی الجمله امین حق جز او نیست…
چو او آمد نبوّت گشت مسدود۴

 

در نهج البلاغه درباره پیامبر می خوانیم.

«إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً ( صلى‏الله‏علیه ) لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ إِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ مَأْخُوذاً عَلَى النَّبِیِّینَ مِیثَاقُهُ… فَهَدَاهُمْ بِهِ مِنَ الضَّلَالَهِ وَ أَنْقَذَهُمْ بِمَکَانِهِ مِنَ الْجَهَالَهِ ثُمَّ اخْتَارَ سُبْحَانَهُ لِمُحَمَّدٍ (صلى‏الله‏علیه) لِقَاءَه».۵ تا آنکه خداى سبحان محمّد (ص) را پیامبرى داد تا دور رسالت را به پایان رساند و وعده حق را به وفا مقرون گرداند… پروردگار آنان را بدو از گمراهى به رستگارى کشاند و از تاریکى نادانى رهاند. سپس دیدار خود را براى محمد (ص) گزید.
________________________
عطار نیشابوری، شیخ فرید الدین، الهی نامه، ص۹٫
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
همان.
عطار نیشابوری، شیخ فرید الدین، الهی نامه، ص۹٫
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
۴-۱-۹ خسرو و شیرین
حکیم جمال الدین ابومحمد الیاس یوسف نظامی گنجوی از استادان و ارکان شعر فارسی در قرن ششم است. آثار نظامی تحت عنوان «پنج گنج/خمسه نظامی» شهره اند. مثنوی دوّم نظامی خسرو و شیرین است که در بحر هزج مسدس که به اتابک شمس الدین محمد جهان پهلوان بن ایلد گز تقدیم کرده است. داستان عشق بازی های خسرو و شیرین از جمله داستان های عهد ساسانی است که در کتاب هایی از قبیل «المحاسن و الاضداد» جاحظ بصری و «غرر اخبار ملوک الفرس» ثعالبی و در شاهنامه فردوسی آمده است. در این کتاب ها، شیرین، سیرا نام دارد که کنیزکی ارمنی است. در خسرو و شیرین نظامی، شیرین شاهزاده ای ارمنی است. این داستان پس از قرن چهارم تغییراتی یافته تا به صورتی در آمده است که در خسرو و شیرین نظامی می بینیم.
داستان سرایی در زبان فارسی با نظامی آغاز نشده است، اما تنها شاعری که تا پایان قرن ششم توانست، شعر تمثیلی را در زبان فارسی به حدّ اعلای تکامل برساند، نظامی است. نظامی در شعر بزمی همان قدر شهره است که فردوسی در شعر رزمی. او در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب، ایجاد ترکیبات خاصّ تازه، تصویر جزئیات، نیروی تخیل، دقت در وصف، ایجاد مناظر رایع، ریزه کاری در توصیف طبیعت و … بعد از خود نظیری نیافته است، عیبی که بر سخن او می گیرند، آن است که به خاطر یافتن معانی تازه و مضامین جدید، گاه چنان در اوهام و خیالات غرق شده و با کلمات بازی کرده است که خواننده آثار او به زحمت، بعضی ابیات او را درک می کند. نظامی از آوردن اصطلاحات علمی، لغات و ترکیبات عربی بسیار، آوردن افکار فلاسفه و اصول و مبانی فلسفه و علوم، کوتاهی نکرده، به همین دلیل آثار او در حکم دایره المعارفی از علوم و اطلاعات مختلف است.

به نام آن که هستی نام ازو یافت
فلک بر پای دار و انجم افروز
فلک جنبش زمین آرام ازو یافت
خرد را بی میانجی حکمت آموز۱