تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و نثر …

از میان مثنوی های عرفانی دل انگیز، از همه مهم تر و شیواتر که باید آن را تاج مثنوی های عطار دانست منطق الطیر است که منظومه ای است بالغ بر ۴۶۰۰ بیت و در آن به صورت تمثیل و نمادین سیر و سلوک و رسیدن به خدا برای همگان بیان شده است. موضوع آن بحث طیوری است که می خواهند به سیمرغ (حق) برسند. از میان انواع طیور که اجتماع کرده بودند هدهد سِمَت راهنمایی آن ها را پذیرفت. که هر یک به عذری متوسّل می شوند و با ذکر دشواری های راه کناره گیری می کنند، در نهایت سی مرغ با تحمّل سختی ها ی هفت مرحله از مراحل سلوک یعنی: طلب، عشق، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا در نهایت به سیمرغ می رسند.
این منظومه عالی کم نظیر که حاکی از قدرت ابتکار و تخیّل شاعر در به کار بردن رمز های عرفانی و بیان مراتب سیر و سلوک و تعلیم سالکان است. از جمله شاهکارهای جاویدان زبان فارسی است. نیروی شاعر در تخیّلات گوناگون، قدرت وی در بیان مطالب مختلف و تمثیلات و تحقیقات و مهارت وی در استنتاج از بحث ها و لطف و شوق و ذوق مبهوت کننده در تمام مراحل، خواننده را به حیرت می افکند و بدین نکته اقرار می دهد که پرگویی عطار که معاصران او می گفته اند، از مقوله گفتار مکثاران نیست که مهذار و بیهوده گویند. این مرد چیره دست توانا و این عارف واصل دانا، حقایق فروان را به سرعت درک می کرد و با زبانی که در روانی و گشادگی از عالم بالا تأییدات بی منتهی داشت. به نظم در می آورد. شاعری کردن درین موارد برای او به منزله سخن گفتن مردی بود که به فصاحت و بلاغت خو گرفته باشد و هر چه گوید فصیح و بلیغ باشد. وجود چنین منظومه عالی کم نظیری است که ما را از قبول منظوم های سست بی مایه ای به نام عطار، باز می دارد. غالب منظومه های عطار و همچنین دیوان قصاید او در ایران و هند به طبع رسیده و بعضی از آن ها مکرر چاپ شده است.

آفرین جان آفرین پاک را آن که جان بخشید و ایمان خاک را۱

این بیت معروف که در آغاز کتاب منطق الطیر نشسته است به آفرینش انسان از خاک اشاره دارد و از این رو خالق او قابل ستایش است. در نهج البلاغه هم ستایش خدا در آغاز قرار گرفته است و بعد حمد خدا به خلقت انسان که از خاک است اشاره شده است: «تُرْبَهً سَنَّهَا بِالْمَاءِ حَتَّى خَلَصَتْ وَ لَاطَهَا بِالْبِلَّهِ حَتَّى لَزَبَتْ فَجَبَلَ مِنْهَا صُورَهً ذَاتَ أَحْنَاءٍ وَ وُصُولٍ وَ أَعْضَاءٍ وَ فُصُولٍ»۲ بر آن خاک، آب ریخت تا پاک شد، و با ترى محبّت‏اش بیامیخت تا چسبناک شد. پس صورتى از آن پدید آورد، با اندام هاى بایسته و عضوهاى جدا و به یکدیگر پیوسته.
در مقدمه ی منطق الطیر اشارات قرآنی و مطالبی که از نهج البلاغه گرفته شده است بسیار است:

عرش را بر آب بنیاد او نهاد
آسمان را در زبر دستی بداشت
آن یکی را جنبش مادام داد
آسمان چون خیمه ای بر پای کرد
مُهره انجم ز زرّین حقّه ساخت
چون دمی در در گِل دَمَد آدم کند
خاکیان را عمر بر باد او نهاد
خاک را در غایت پستی بداشت
وان دگر را دایماً آرام داد
بی ستون کرد و زمینش جای کرد…
با فلک در حقّه هر شب مُهره باخت.
وز کف و دودی همه عالم کند۳

در قرآن کریم می خوانیم: «قَالَ بَل رَّبُّکمُ‏ْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِى فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلىَ‏ ذَالِکمُ مِّنَ الشَّهِدِینَ»۴. [نه‏] بلکه پروردگارتان، پروردگار آسمانها و زمین است، همان کسى که آن ها را پدید آورده است، و من بر این [واقعیت‏] از گواهانم. در سوره ای دیگر آمده است: «وَ هُوَ الَّذِى یُرْسِلُ الرِّیَاحَ بُشْرَا بَینْ‏َ یَدَىْ رَحْمَتِهِ حَتىَّ إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَّیِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ».۵و اوست که بادها را پیشاپیش [باران‏] رحمتش مژده‏رسان مى‏فرستد، تا آن گاه که ابرهاى گرانبار را بردارند، آن را به سوى سرزمینى مرده برانیم، و از آن، باران فرود آوریم.
نهج البلاغه را برادر قرآن می نامند، چون مشترکات زیادی دارند، امام علی (ع) همین مفهوم را گرفته و با بیانی حکمت آمیز با ذکر جزئیّات آن را بیان داشته است. ابیات مقدمه ی منطق الطیر بسیار به کلام مولا شباهت دارد:
________________________
عطار نیشابوری، فرید الدین، منطق الطیر، تصحیح شفیعی کدکنی، تهران، سخن، چاپ سوم،۱۳۸۷، ص۷۹٫
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
عطار نیشابوری، فرید الدین، منطق الطیر، ص۷۹٫
قرآن کریم، الأنبیا/۵۶٫
قرآن کریم، الأعراف/۵۷٫
«ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ وَ شَقَّ الْأَرْجَاءِ وَ سَکَائِکَ الْهَوَاءِ فَأَجْرَى فِیهَا مَاءً مُتَلَاطِماً تَیَّارُهُ مُتَرَاکِماً زَخَّارُهُ حَمَلَهُ عَلَى مَتْنِ الرِّیحِ الْعَاصِفَهِ وَ الزَّعْزَعِ الْقَاصِفَهِ فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ وَ سَلَّطَهَا عَلَى شَدِّهِ وَ قَرَنَهَا إِلَى حَدِّهِ الْهَوَاءُ مِنْ تَحْتِهَا فَتِیقٌ وَ الْمَاءُ مِنْ فَوْقِهَا دَفِیقٌ ثمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ رِیحاً اعْتَقَمَ…فَمَخَضَتْهُ مَخْضَ‏ السِّقَاءِ وَ … سَاجِیَهُ إِلَى مَائِرِهِ حَتَّى عَبَّ عُبَابُهُ وَ رَمَى بِالزَّبَدِ رُکَامُهُ فَرَفَعَهُ فِی هَوَاءٍ مُنْفَتِقٍ وَ جَوٍّ مُنْفَهِقٍ فَسَوَّى مِنْهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ جَعَلَ سُفْلَاهُنَّ مَوْج

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  ۴۰y.ir  مراجعه نمایید.

اً مَکْفُوفاً وَ عُلْیَاهُنَّ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ سَمْکاً مَرْفُوعاً بِغَیْرِ عَمَدٍ یَدْعَمُهَا وَ لَا دِسَارٍ یَنْظِمُهَا ثُمَّ زَیَّنَهَا بِزِینَهِ الْکَوَاکِبِ وَ ضِیَاءِ الثَّوَاقِبِ وَ أَجْرَى فِیهَا سِرَاجاً مُسْتَطِیراً وَ قَمَراً مُنِیراً فِی فَلَکٍ دَائِرٍ وَ سَقْفٍ سَائِرٍ وَ رَقِیمٍ مَائِرٍ».۱