سامانه پژوهشی – تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و نثر ادب فارسی۹۳- …

«ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ رِیحاً اعْتَقَمَ مَهَبَّهَا وَ أَدَامَ مُرَبَّهَا وَ أَعْصَفَ مَجْرَاهَا وَ أَبْعَدَ مَنْشَأَهَا فأَمَرَهَا بِتَصْفِیقِ الْمَاءِ الزَّخَّارِ وَ إِثَارَهِ مَوْجِ الْبِحَارِ فَمَخَضَتْهُ مَخْضَ السِّقَاءِ وَ عَصَفَتْ بِهِ عَصْفَهَا بِالْفَضَاءِ تَرُدُّ أَوَّلَهُ عَلَى آخِرِهِ وَ سَاجِیَهُ عَلَى مَائِرِهِ حَتَّى عَبَّ عُبَابُهُ وَ رَمَى بِالزَّبَدِ رُکَامُهُ فَرَفَعَهُ فِی هَوَاءٍ مُنْفَتِقٍ وَ جَوٍّ مُنْفَهِقٍ فَسَوَّى مِنْهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ»۱ .
سپس بادى نازا آفرید تا پیاپى و سخت بوزید، از برخاستنگاهى دور و ناپدید. باد را بفرمود تا آب خروشنده را بگرداند و موج دریا را برانگیزاند. باد چنانکه گویى مشکى را مى‏جنباند یا در فضایى تهى مى‏راند، سر آب را به پایان آن برد و جنبنده آن را به آرام آن رساند تا آنکه کوهه‏ها از بر و کف ها بر سرآورد، پس خدا آن کف را در فراخ هوا و گسترده فضا بالا کرد، و از آن هفت آسمان برآورد.
امام علی علیه السلام در مورد ارسال پیامبران می فرماید: «فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ وَ یُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ وَ یَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ وَ یُرُوهُمْ آیَاتِ الْمَقْدِرَهِ… وَ لَمْ یُخْلِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ خَلْقَهُ مِنْ نَبِیٍّ مُرْسَلٍ أَوْ کِتَابٍ مُنْزَلٍ أَوْ حُجَّهٍ لَازِمَه»۲
پس هر چند گاه پیامبرانى فرستاد و به وسیله آنان به بندگان هشدار داد تا حقّ میثاق الست بگزارند، و نعمت فراموش کرده را به یادشان آرند. با حجّت وتبلیغ، چراغ معرفتشان را بیفروزند تا به آیتهاى خدا چشم دوزند. و هیچگاه نبود که خدا آفریدگان را بى‏پیامبر بدارد، یا کتابى در دسترس آنان نگذارد، یا حجّتى بر آنان نگمارد، یا از نشان دادن راه راست دریغ دارد.
ناصر خسرو فقط کسانی را در تأویل و توضیح آیات قرآن دارای صلاحیّت می داند که شایستگی این کار را داشته باشند و با طرح تمثیل دریا بیان می کند که ظاهر دریا برای اهل ظاهر تلخ است، اما غوّاص ماهر می تواند از بطن این دریا مروارید صید کند و صید معانی قرآن، از طرف خدا به پیامبر واگذار شده است و به این طریق فلسفه ی بعثت پیامبران را مهم می داند.

شورست چو دریا به مثل صورت تنزیل
اندر بن دریاست همه گوهر و لؤلؤ
اندر بن شوراب ز بهر چه نهادست
از بهر پیمبر که بدین صنع ورا گفت:
تأویل چو لؤلؤ ست سوی مردم دانا
غوّاص طلب کن چه دوی بر لب دریا
چندین گوهر و لؤلؤ، دارنده ی دنیا
تأویل به دانا ده و تنزیل به غوغا۳

_______________________
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
همان.
ناصر خسرو، دیوا ن اشعار، ص۵٫
۴-۱-۳ مقامات حمیدی
مقامات حمیدی، تألیف قاضی عبدالحمید ابوبکر عمر بن محمود، مشهور به محمودی بلخی در قرن ششم است. کتاب را ظاهراً در ۵۵۱ هجری قمری نوشته و او مبتکر این سبک نگارش در زبان فارسی است. مقامات حمیدی ۲۳ یا ۲۴ مقاله دارد. صاحب چهار مقاله نخستین کسی است که از مقامات حمیدی نام می برد و به دبیران و نویسندگان توصیه می کند آن را بخوانند و شک نیست که حمیدی مقامات را برای معارضه با مقامات بدیع الزمان همدانی و نیز مقامات حریری نوشته است. ترتیب ستایش خداوند در آغاز و بیان خلقت جهان و ذکر رسالت پیامبر(ص) و درود بر ایشان در ادامه در دیباچه این کتاب نیز رعایت شده است. سجع های موجود نیز دیباچه را بسیار شبیه به خطبه ی اوّل نموده است.
بسم الله الرحمن الرحیم
«سپاس خداوندی را که بیاراست ارواح ما را به وجود اصل و به پیراست اشباح ما را به سجود وصل و در ما پوشید حلّه زندگی و بر ما کشید قلم بندگی، کسوت جان بر ما نهاد بی ضنتّی۱ و خلعت ایمان در سر ما افکند بی منتّی، سواد ما را با شمع نور معرفت آشنایی داد و در اطباق احداق ما به کمال قدرت روشنایی نهاد. خاتم انبیاء و سید اصفیا را دلیل راه و شفیع گناه ما کرد، تا شارع شریعت به ما نمود و زنگ ضلالت از آیینه طبیعت ما بزدود و درود و تحیت نا محدود بر وی و اصحاب وی باد و رضوان و مغفرت بر احباب وی». ۲
بسیاری از مطالب بالا تلمیح به قرآن و نهج البلاغه دارد : «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی»۳ در نهج البلاغه نیز همین مفهوم آمده است: «ثُمَّ نَفَخَ فِیهَا مِنْ رُوحِهِ فَتَمَثَّلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ یُجِیلُهَا»۴ پس از دم خود در آن دمید تا به صورت انسانى گردید. و باز می خوانیم: « وَ فِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِهَا وَ جَوَارِحَ یَخْتَدِمُهَا وَ أَدَوَاتٍ یُقَلِّبُهَا وَ مَعْرِفَهٍ یَفْرُقُ بِهَا بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ»۵ و اندیشه‏اى که تصرّف او را پذیرد با دست و پایى در خدمت او و اعضایى در اختیار و قدرت او.با دانشى که بدان حق را از باطل جدا کردن داند.
درباره ی برگزیده شدن پیامبر برای هدایت مردم در نهج البلاغه می خوانیم: «إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم) لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ إِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ مَأْخُوذاً عَلَى النَّبِیِّینَ مِیثَاقُهُ … أَنْقَذَهُمْ بِمَکَانِهِ مِنَ الْجَهَالَه».۶
________________________
دریغ، مضایقه کردن، بخل ورزیدن.
بلخی، قاضی

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

حمید الدین عمر بن محمود، مقامات حمیدی، به سعی سید علی اکبر ابرقویی، چاپخانه محمدی اصفهان،۱۳۳۹،مقدمه.
قرآن، ص/۷۲٫
نهج البلاغه، خطبه ی اوّل.
همان.
همان.
۴-۱-۴ چهار مقاله
چهار مقاله یا مجمع النوادر تألیف احمد بن عمر بن علی، نظامی عروضی سمرقندی است که حدود سال ۵۵۱ هجری- قمری نگارش شده و چهار باب یا چهار مقالت دارد. در دبیری و شاعری و نجوم و طب و از متون مهم زبان فارسی است که با حواشی و تعلیقات دانشمند فقید محمد قزوینی به چاپ رسیده و دیباچه ای مفصل در پنج فصل دارد. مرحوم ملک الشعرای بهار در کتاب وزین خود سبک شناسی ذیل سبک چهار مقاله می نویسد: «می توان گفت بعد از تاریخ بیهقی و قابوسنامه و سیاستنامه این کتاب، خاتم کتب ادبی متقدمان است، زیرا در روانی لفظ و وضوح مطالب و مجسم داشتن معانی و وصف کامل و ایجاز های بسیار لطیف و اطناب های لطیف تر و بیان لحن محاوره عصر و بستن جمله ها فراخور مقصود و قدرت بر استعمال هر کلمه و لفظی که شایسته هر مقام است نظیری ندارد.
تنها تفاوتی که بین این کتاب و کتب قدیم تر هست، آن است که کلمات در چهار مقاله تراش خورده و مختصر شده است».۱
عروضی سمرقندی نیز دیباچه کتاب خود را با حمد آغاز می کند و بعد از دو سطر ستایش خداوند به نعت و منقبت نبی اکرم(ص) و خاندان او می پردازد؛ همین ترتیبی که در خطبه ی اوّل نهج البلاغه شاهد آن هستیم. مؤلّف چهار مقاله در مقدمه ی کتاب می نویسد: « حمد و شکر و سپاس مر آن پادشاهی را که عالم عود و معاد را به توسط ملائکه کروبی وروحانی در وجود آورد و عالم کون و فساد را به توسط آن عالم، هست گردانید و به امر و نهی انبیا و اولیا، نگاهداشت به شمشیر و قلم ملوک و وزرا و درود بر سید کونین که اکمل بود و آفرین بر اهل بیت و اصحاب او که افضل اولیا بودند». ۲