تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و نثر ادب فارسی۹۳- قسمت …

همایی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، هما، چاپ بیست و یکم، ۱۳۸۲، ص۳۵۳٫
زاهدی، جعفر، زین الدین، روش گفتار(علم البلاغه)، مشهد، دانشگاه مشهد، چاپ اول، ۱۳۴۶، ص۳۷۶٫
مهدی، مجتبی، بدیع نو، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۸، ص ۱۰۸٫
نهج البلاغه، خطبه۱۶٫
همان، خطبه۷٫
همایی، جلال الدین، همان، صص۴۳-۴۱٫
فصل چهارم
تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم ونثر ادب فارسی:
حضرت علی علیه السلام یک انسان کامل و الگویی برای انسان هایی است که راه تعالی وکمال را می پیمایند، شخصیّت جامع الاطراف ایشان که هر ویژگی را نیز در حدّ کمال دارند نظیر: سیاست، تدبیر، رحمت و رأفت، شجاعت و سطوت، عدالت و قضاوت، تقوا و کیاست، فصاحت و بلاغت، و… سبب شده تا در ادوار مختلف مورد نظر شعرا و نویسندگان باشند. نهج البلاغه که جمع آوری بخشی از کلام مولا است کتابی است انسان ساز که مفاهیم بلند را در قالب صنایع لفظی و معنوی بیان می دارد، براعت استهلال در اغلب خطبه ها به چشم می خورد و آرایه ی سجع برای آهنگین کردن و رسوخ در جان مخاطب در غالب خطبه ها گستردگی دارد و از همه اعجاب انگیزتر که این خطبه ها ارتجالاً و فی البداهه ایراد شده اند.
پژوهش های زیادی پیرامون صفات امیرالمومنین علیه السلام و نهج البلاغه توسط محقّقان تا به امروز صورت گرفته که قابل تقدیر و قدردانی است، شاید بتوان گفت از وجه های کم تر پژوهش شده، یا مغفول مانده فصاحت و بلاغت امیرالمؤمنین علیه السلام در سخنوری است. در خطبه ۲۶۵ در کلام گهربارشان اذعان می دارند که «وَ إِنَّا لَأُمَرَاءُ الْکَلَامِ وَ فِینَا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ وَ عَلَیْنَا تَهَدَّلَتْ غُصُونُهُ» ما امیران گفتاریم. سخن- به تعلیم ما- ریشه دوانیده و شاخه‏هاى خود را بر سر ما تنیده. از این رو شایسته و لازم است، نهج البلاغه که پس از قرآن عالی ترین نمونه فصاحت و بلاغت است مانند قرآن که تأثیر گذاری آن بر متون فارسی پژوهش شده این کتاب گران قدر نیز از منظر اثرگذاری بر متون فارسی مورد تحلیل و کنکاش قرار گیرد.
در این تحقیق بر آن شدیم به دلیل گستردگی موضوع علم فصاحت و بلاغت و بررسی نمودن آن در کلام برجسته ترین خطیب عرب با محدود نمودن موضوع، فقط تلمیحات و تضمین های خطبه ی اوّل را که شاهکار سخنوری است و نویسندگان و شعرا در خلق اثر خود بیشتر خوشه چین این خطبه بوده اند، بررسی کنیم. همچنین متونی را که از لحاظ ساختار شبیه به خطبه ی اوّل هستند، مورد بررسی قرار دهیم، تا فتح بابی باشد برای پژوهشگران که این وجه غافل مانده را نیز گَرد فراموشی بستُرند و حق مطلب را ادا کنند ان شاءالله.
گرچه تأثیر گذاری نهج البلاغه بر متون عربی و فارسی امری مسلّم و غیر قابل انکاراست لیکن برای اثبات این موضوع لازم است شواهدی ذکر گردد تا جای تردید و شبهه ای باقی نماند. در ادبیات عرب این تأثیرگذاری مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. در این نوشته تأثیرگذاری خطبه ی اوّل نهج البلاغه را بر متون ادب فارسی بررسی می کنیم.
۴-۱ متون ادبی
۴-۱-۱ شاهنامه ی فردوسی
استاد بی بدیل حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی، شاعر بزرگ حماسه سرای قرن ۴ و ۵ ایران و یکی از شاعران مشهور عالم و ستاره ی درخشنده ی آسمان ادب فارسی و از مفاخر نامبردار ملّت ایران است، شاهنامه از شاهکارهای هنری اوست. شاهنامه چه از حیث روایات کهن ملی چه از لحاظ نگهبانی زبان پارسی دری، بزرگ ترین سرمایه ی فرهنگ ملی ماست و بیهوده نیست که آن را قرآن عجم نام نهاده اند. اندیشه ها و اندرز ها و حکمت های نیاکان ما، راه و رسم آنان در دفاع از آب و خاک خود و جان فشانی هایشان در محافظت مرز های ایران از دشمنان و مهاجمان همه در این اثر عظیم اعجاب انگیز، که مقرون به فصاحتی معجزه آمیزست، درج شده و اجتماع این صفات آن را به درجه یی رسانیده است که محققان جهان در ردیف بزرگترین حماسه های ملی جهانش درآورده اند. یکی از دلایل این استقبال را می توان در جملاتی از صاحب نظران یافت. مرحوم فروزانفر می گوید: «شاهنامه علاوه بر معنی و مضمون در قالب و محتوا نیز شدیداً تحت تأثیر قرآن مجید است و حتی اسلوب و روش شاهنامه از اسلوب قرآن است … فردوسی از اخبار و احادیث اسلامی مطلع بوده و در جای جای کتاب خود از ترجمه ی آن ها بهره جسته است».۱در کتاب بوسه بر پای حیدر نیز آمده است: «این کتاب که از سر تا بن قصه ی شاهان پیش از اسلام است و به اصطلاح گبرکان است، در حقیقت با اشعار توحیدی ولایی فردوسی و سخنان پند آموز او جانی تازه یافته است».۲
بخش دیباچه، در چاپ خالقی مطلق دویست و نه، بیت دارد. این بخش مانند عموم متون زبان فارسی، پیش از ورود به متن به ستایش خدا و پیامبر اسلام اختصاص یافته است، البته شاهنامه در میان آثار منظوم ادب فارسی جزء نمونه های معدودی است که بعد از ستایش خداوند، به تفصیل از مراتب
آفرینش یا موضوع جهان شناسی بحث می کند. این سیر همان است که در خطبه ی اوّل نهج البلاغه هم می بینیم. دیباچه- که جهان بینی فردوسی را در بر دارد، تشکیل یافته از این قسمت ها است: ستایش خدا پانزده بیت، ستایش خرد هجده بیت، وصف آفرینش عالم بیست و شش بیت، آفرینش مردم
_________________________
فروزانفر، بدیع الزمان، سخن و سخنوران، تهران، خوارزمی، ۱۳۸۵، صص۴۹-۴۷٫
ابوالحسنی، علی، بوسه بر پای حیدر، تهران، نشر عبرت،۱۳۷۸، ص۲۷۳٫
شانزده بیت، آفرینش آفتاب و ماه چهارده بیت، ستایش پی

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  ۴۰y.ir  مراجعه نمایید.

امبر اسلام هجده بیت، فراهم آمدن شاهنامه هجده بیت، دربارۀ دقیقی نه بیت، در وصف دوستی که شاهنامۀ ابومنصوری را در اختیار او گذاشته است یازده بیت، ستایش امیرک منصور پانزده بیت، ستایش سلطان محمود چهل و نه بیت.
دیباچه ی شاهنامه با این بیت آغاز گردیده و به تأسّی از نهج البلاغه بعد از حمد خدا به آفرینش خهان و نعت پیامبر(ص) پرداخته است.

«به نــام خداوند جــان و خــرد کــزین برتر اندیشه بــر نگذرد»۱

در خطبه ی اوّل نهج البلاغه حضرت علی (ع) آمده است: «الَّذِی لَا یُدْرِکُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لَا یَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ».۲

نگارندۀ بـر شده گوهر ست»۳ «ز نام و نشان و گمان برتر است

مصراع اوّل اشاره به این کلام مولا در خطبه ی اوّل نهج البلاغه دارد: «الَّذِی لَا یُدْرِکُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ … لَا یُؤَدِّی حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ»۴ و مصراع دوّم به این آیه قرآن: «وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا بَثَّ فِیهِمَا مِن دَابَّهٍ وَ هُوَ عَلىَ‏ جَمْعِهِمْ إِذَا یَشَاءُ قَدِیر»۵ «هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّر».۶
________________________