بررسی اندشه های کلامی در دیوان جامی- قسمت ۹۸

گرچه ابدان بود پراکنده

همچو آتش بدم شود زنده[۴۵۵]

در این ابیات نیز جامی به دو نوع صور که یکی در هنگام مرگ و دیگری به هنگان زنده شدن همه است اشاره کرده است و در نفخ دوم روح به ابدان باز میگردد و همگی در محضر خداوند حاضر میشوند.
یکی از مسائلی که در قیامت رخ میدهد این است که انسانها بر اساس اعمال و خویهای خود محشور میشوند. جامی نیز بر اساس آیات قرآن و وجود روایات به این امر معتقد است و آن را این‌گونه بیان میکند:

به‌صورت عمل و اعتقاد چون فردا
نیافت هرکه ز حبّش کمال انسانی
برآورند سر از خاک خفتگان قبور
عجب نباشد اگر دیو و دد شود محشور
(دیوان، ص ۵۲)

این ابیات به تجسم اعمال در آخرت اشاره میکند. در این مورد نیز اشارات زیادی در قرآن و روایات وجود دارد. طبق آیات قرآن در روز قیامت گناهکاران به‌صورت همان گناهی که بر آن اصرار میورزیدهاند در پیشگاه خداوند حاضر میشوند.
«وَالَّذِینَ کَسَبُواْ السَّیِّئَاتِ جَزَاء سَیِّئَهٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّهٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللّهِ مِنْ عَاصِمٍ کَأَنَّمَا أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ اللَّیْلِ مُظْلِمًا أُوْلَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ».[۴۵۶]
«وَبَدَا لَهُمْ سَیِّئَاتُ مَا کَسَبُوا وَحَاقَ بِهِم مَّا کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِئُون».[۴۵۷]
«وَلاَ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَیْرًا لَّهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ».[۴۵۸]
«وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ. وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ».[۴۵۹]
در اینجا به روایتی از حضرت محمّد (ص) در جواب پرسش معاذ بن جبل در تفسیر آیه ۱۸ سورۀ نباء«یَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا»[۴۶۰] که مربوط به تجسّم اعمال در روز قیامت اشاره میکنیم: «ده طایفه از امت من به‌طور پراکنده محشور می‌شوند. خداوند آن‌ها را از میان مسلمانان مشخص فرموده. صورت بعضی از آن‌ها به شکل میمون و بوزینه است و برخی به‌صورت خوک و بعضی وارونهاند که پاهایشان بالا و صورتشان پایین است و در این حال با صورت‌هایشان به زمین کشیده می‌شوند. بعضی کورند و به این‌طرف و آن‌طرف می‌روند. بعضی کر و گنگ هستند و شعور ندارند. بعضی زبان‌های خود را می‌جوند و چرک از دهانشان جاری می‌شوند که اهل محشر از بوی گند آن ناراحت می‌شوند. بعضی دست‌وپایشان بریده. بعضی از ایشان بر شاخه‌هایی از آتش آویزان‌اند و بعضی از آن‌ها عفونتشان از مردار گندیده بدتر است و بعضی از ایشان بالباس‌هایی از مس گداخته شده در آتش که چسبیده به بدنشان است پوشیده است. آن‌ها که به‌صورت میمون‌اند سخن‌چینان از مردم‌اند. آن‌هایی که به‌صورت خوک‌اند حرام‌خوارها هستند. آن‌هایی که وارونه‌اند رباخواران هستند. کورها کسانی هستند که در قضاوت ظلم میکردند، کرها و گنگ‌ها کسانی هستند که اعمالشان را بزرگ می‌شمارند. کسانی که زبان‌هایشان را می‌جوند علما و قاضیانی هستند که اعمالشان مخالف سخنانشان بوده است. آن‌ها که دست‌وپاهایشان بریده‌شده کسانی هستند که همسایگانشان را آزار می‌دادند. آن‌ها که به شاخه‌های از آتش آویزان‌اند کسانی هستند که مردم را نزد سلاطین می‌بردند (باعث زندان و تبعید و اعدام و… آن‌ها می‌شدند). کسانی که از مردار متعفن‌ترند آن‌هایی هستند که (از حرام) شهوت‌رانی ولذت جویی می‌کردند حقوق مالی خود را که حق‌الله است ادا نمی‌کردند و کسانی که لباس آتشین بر تن دارند فخرفروشان و متکبران هستند».[۴۶۱]
همانگونه که از بیت اخیر برمی‌آید جامی نیز به بنا به آیات و روایات به تجسم اعمال در قیامت اذعان میکند و معتقد است که مردم بر اساس عمل و اعتقادشان در پیشگاه خداوند حاضر میشوند و کسانی که گناهکار هستند به‌صورت حیوانات و شکلهای کریه از قبر بیرون میآیند. از این بیت جامی نیز مشخص است که جامی به معاد جسمانی معتقد است. چه آنچه از قبر بیرون میآید جسم انسان است.
یکی از سختیهایی که در روز قیامت پیش میآید گرمایی است که در قیامت از آن سخن رفته است و روز قیامت روزی است که باطن همه آشکار میشود. جامی نیز به این مسائل اشاره‌کرده است.

این مطلب را هم بخوانید :  تأثیر خطبه ی اوّل نهج البلاغه بر دیباچه های متون نظم و نثر ...

به خلعتهای مال و جاه عیب خویشتن پوشد
به تکفینش مزن کافوربرکتّان که نرهاند
زهی رسوایی آن ساعت که سازد مرگعریانش
ز گرمای قیامت هرگز آن کافور و کتّانش
(دیوان، ص ۶۶)