پایان نامه درباره قاعده ضمان ید و مسئولیت مدنی

دانلود پایان نامه

  • منظور از این قاعده‌این است، که هر گاه کسی شخصاً، یعنی بدون واسطه، و به وسیله‌ای و با واسطه مال دیگری را تلف کند تلف کننده مال در برابر صاحب آن ضامن و مسئول است. مثلاً هر گاه کسی شخصاً و بدون واسطه کشتزار دیگری را آتش بزند ضامن است و این اتلاف بالمباشرت است، ولی هر گاه کسی مثلاً برای غذا پختن در کنار جاده آتش بر افروزد و پس از صرف غذا و رفتن او باد آتش را بر کشتزار نزدیک کند و سبب آتش‌سوزی شود او ضامن است و این اتلاف بالتسبیب است. ( محمدی، 1383، ص 26)
    قاعده اتلاف از جمله قواعد مشهور فقهی است که فقیهان در مورد ضمان به آن تمسک جسته‌اند، مفاد قاعده اتلاف در « مَن اَتلَفَ مال الغیر فَهوله ضامن» مندرج است. معنای قاعده‌این است که هر کس مال دیگری را بدون اجازه او تلف یا مصرف و یا مورد بهره‌برداری قرار دهد، ضامن صاحب مال است. (موسوی بجنوردی، 1387، ص11)
    در تحقق اتلاف کافی است که رابطه علیت بین فعل شخص و تلف مال موجود باشد، هر چند قصد ایجاد نتیجه در آن نباشد. غیر عمدی بودن اتلاف مانع ایجاد مسئولیت نیست و تقصیر تلف کننده از عناصر آن به شمار نمی‌رود. پس اگر کسی تیری رها کند و بدون اینکه بخواهد یا مقصر باشد، حیوانی را بکشد، ضامن است یا اگر دیوانه یا صغیر غیر ممیزی مالی را تلف کند، مسئول است با وجود این، باید دانست که انتساب علت تلف به فعل مسئول، شرط ضروری ضمان قهری در این زمینه است. جایی که انتساب فعلی که موجب تلف شده است به شخص ممکن نباشد، ضامن شناختن او دشوار است، هر چند که وسیله تلف شده باشد. برای مثال، اگر زلزله یا انفجار سبب پرتاب شدن شخص بر روی مالی بشود، نمی‌توان او را ضامن شناخت زیرا رابطه علیت عرفی بین کار او و تلف مال وجود ندارد. ( کاتوزیان، 1387، ص 146)
    1-11-1-2-1- مستندات قاعده
    الف- کتاب:
    مستند این قاعده در کتاب، این آیه شریفه است که بعضی از قدما از جمله شیخ طوسی در مبسوط و ابن ادریس در کتاب سرائر برای اثبات این قاعده به آن اشاره کرده‌اند: « فَمن اَعَتدی عَلیکُم فَاعتدُوا علیه بِمثلِ ما اَعتَدی علیکم…» (بقره/ 19)
    یعنی هر کس به شما تجاوز کرد سپس بر او به مانند آنچه بر شما تجاوز کرده است تجاوز کنید. مستفاد از آیه شریفه فوق دو چیز است: اولاً اعلام جواز یا به تعبیر دیگر، جعل حق مؤاخذه و مطالبه برای طرفی که مورد تعدی و تجاوز قرار گرفته است و ثانیاً این که مطالبه می‌تواند مقابله به مثل باشد. (محقق داماد، 1383، ص 109)
    شکی نیست که اتلاف مالی دیگری بدون اجازه و رضایت او تجاوز بر اوست و تعبیر و نام بردن خداوند متعال از گرفتن مثل در مثلیات و قیمت در قیمیات ( که عبارت است از اینکه او ضامن است) به اعتدا و اتلاف است. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: « وَ جزائُ سیئَهٍ مِثلُها» (شوری / 40) و کیفر بدی، بدی است مانند آن. بنابراین آیه به وضوح دلالت دارد بر اینکه کسی که مال دیگری را بدون اجازه و رضایت او تلف کند، ضامن صاحب مال است (موسوی بجنوردی، 1387، ص 11)
    ب- اخبار و احادیث:
    خبر نبوی (ص)، قال (ص)، « حرمۀ مال المسلم کحرمۀ دمۀ» یعنی مال مسلمان مانند جانش محترم است و لازمه این امر آن است که اولاً اتلاف مال غیر حرام باشد و ثانیاً کسی که مال دیگری را تلف کند به هدر نرود، بلکه ضامن تلافی و جبران آن باشد. ( محمدی، 1382، ص 29)
    روایات دیگری نیز در کتب فقهی، مستند این قاعده قرار گرفته است. علاوه بر این، فقهاء جمله « مَن اَتلَفَ مالَ الغیر فَهو له ضامن» ( هر کس مال دیگری را تلف کند، ضامن است) را یک حدیث منقول از معصوم (ع) تلقی کرده‌اند. هر چند این عبارت در کتب حدیثی دیده نمی‌شود، ولی از چنان شهرتی برخوردار است و آن چنان مورد استفاده فقها قرار گرفته است که در حدیث بودن آن تردید باقی نمی ماد. (محقق داماد، 1383، ص 110)
    همچنین در مستدرک از دعائم الاسلام از امیرالمؤمنین (ع) آمده است که آن حضرت در مورد کسی که بیهوده حیوانی را بکشد، درختی را قطع کند، گیاهی را از بین ببرد، خانه‌ای را خراب کند، چاه و جویباری را کور کند، حکم کردند که باید معادل قیمت آنچه را از بین برده یا فاسد کرده است، بپردازد و چند ضربه شلاق تعزیری نیز بخورد. اما اگر این اعمال از روی اشتباه و به صورت غیر عمدی انجام داده باشد، تنها باید غرامت بپردازد. ( موسوی بجنوردی، 1387، ص 13).
    ج- اجماع:
    این قاعده نه تنها مورد اختلاف نیست، بلکه مورد اتفاق است، نه فقط در مذهب شیعه بلکه در همه مذاهب اسلامی، و حتی آن را از ضروریات دین اسلام شمرده‌اند. ( محمدی، همان، ص 29)
    د- بنای عقلا:
    با مراجعه به زندگی خردمندان، قطع نظر از ادیان این نکته مسلم به نظر می‌رسد که عقلا وقتی شخصی مبادرت به اتلاف مال دیگری می‌کند، ذمه او را در قبال مالک مشغول و او را ضامن می‌شناسد، به این معنا که او را مسئول پرداخت مثل یا قیمت می‌دانند. ( محقق داماد، 1383، ص 114)
    عقل حکم می‌کند بر اینکه دین اسلام که مالکیت را محترم شمرده، حتماً اتلاف مال غیر را ممنوع بداند و جبران آن را لازم بشمارد، چون این امر لازمه مالکیت است. ( محمدی، 1382، ص 30)
    1-11-1-2-2-تفاوت ضمان اتلاف و ضمان ید
    فرق این قاعده و قاعده ضمان ید در این است که در اتلاف محور مسئولتی از بین بردن مال دیگری است و این امر ملازمه با تصرف در مال ندارد، ولی در ضمان ید مسئولیت متوقف بر اتلاف و از بین بردن مال نیست، بلکه صرف وضع ید و تصرف و استیلا بر مال غیر، موجب ضمان می‌گردد. نسبت بین قاعده اتلاف و ضمان ید عموم و خصوص من وجه است؛ یعنی در بعضی موارد ضمان ید وجود دارد و ضمان اتلاف نیست. جایی که انسان بر مالی دست گذاشته و هنوز عین آن باقی است و در اثر سهل‌انگاری مال به خودی خود تلف شده، و در بعضی موارد، ضمان اتلاف وجود دارد و ضمان ید نیست، مثلاً شخصی سنگی می‌اندازد و شیشه خانه دیگری می‌شکند و در بعضی موارد هم ضمان ید وجود دارد و هم ضمان اتلاف. مثلاً شخصی پس از استیلا بر چیزی آن را با دست خود تلف کند. ( محقق داماد، 1383، ص 213 – 212)
    همان طور که قبلاً هم اشاره شد در ضمان اتلاف، تقصیر شرط نیست، ولی انتساب شرط است و باید این عامل که رکن اصلی ضمان است احراز گردد. بنابراین اگر خیاط با برش یا دوخت غیر صحیح، پارچه را ضایع کند و از ارزش بیندازد، ضامن است و هر چیز تعدی و تفریط از او سر نزده باشد، زیرا در هر حال عمل برش به او انتساب دارد و در نتیجه تضییع پارچه به او منتسب است، ولو اینکه به علت دقت کامل، تقصیر ندانسته باشد. ( محقق داماد، 1383، ص 115)
    1-11-1-3- قاعده تسبیب
    در حقیقت تسبیب نوعی از اتلاف است، به این تعبیر که در اتلاف، شخص مستقیماً و بالمباشره باعث اتلاف مالی می‌گردد، ولی در تسبیب، عمل مسبب مع الواسطه سبب می‌شود که مال غیر از بین برود. بنابراین در تسبیب، عمل شخص و تلف مال به این‌گونه است که اگر آن عمل واقع نشود، تلف مال نیز اتفاق نمی‌افتد. ( محقق داماد، 1383، ص 117)
    در صورتی که شخص مالی را به طور مستقیم تلف نکند، ولی برای تلف کردن سبب سازی و تمهید مقدمه کند کار او را اتلاف بالتسبیب گویند و ضامن خسارتی است که از این راه به بار آمده است. ( کاتوزیان، مسئولیت مدنی، 1387، ج اول، ص 147)
    این نوشته در آموزشی ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.