پایان نامه درباره سلجوقیان ایران و آذربایجان غربی

دانلود پایان نامه

شکل 2-6. پایه شمعدان مفرغی، سه پایه، مشبک کاری قرن 6یا 8
 (موزه آذربایجان غربی)
 
شکل 2-7. پایه شمعدان مفرغی، مشبک کاری شده راجعب قرن 6 یا 8
(موزه آذربایجان غربی)
 
یکی از مهم­ترین وجود فلزکاری سلجوقیان ایران تنوع تزئین حتی در اشیاء و ظروف منفرد است. فضای تزئین کلاً وسیع و با شکل زمینه سازگار و منطبق است. نقشمایه ها بر طبق ریتم­های ساده و یا در زنجیرهایی با اندازه ها و اهمیت مساوی تنظیم شده اند. ( فرد ،حیدرآبادیان 1388 : 80 )
تقریباً بر روی همه اشیاء فلزی کتیبه  نگاری شده مرکب از مفاهیم مهجور آرمانی است و کمتر اتفاق می­افتد که جای تولید و کارگاه آنها ذکر شده باشد. این کتیبه ها به خط کوفی است و شامل انواع بسیار پیچیده و برنجی است که اغلب رمزگشایی آنها به دشواری صورت می­گیرد. اما برخی نیز با خط ساده نسخ و یا از نوع خطوط شکل انسان گونه و یا حیوان وحش است. شکل بندی هندسی، نظیر ستاره­های بافته و گره­ها و غیره آن معمولاً مدور است و بنابراین نسبت به طرح­هایی که با خط­کش و پرگار کار شده زمختی و خشونت کمتری دارد. (همان:81)
تنها ابزاری که با قاطعیت می­توان به دوره سلجوقی نسبت داد، لوله های برنجی حفاظ­های مشبک پنجره­ها (با قطر 13 سانتیمتر) و مرصع کاری شده با طلا، نقره و مواد قیرگون است که روی آن­ها طرح­های ترنجی­ها و طوماری­های اسلیمی و طرح های T شکل تزئین یافته است. (همان: 100)
2-3  فلزکاری در دوران موصل
شهر موصل در سال 489 هجری/ 1096 میلادی به تصرف سلجوقیان درآمد و هنرها و پیشه­های مختلف به دست آنان شکوفا شد. درخشان­ترین دوره­ی حکومت سلجوقیان ایام فرمان روایی اتابک زنگی سلجوقی بود ویژگی اتابکان توجه به هنرها و فنون و صنایع بود و توجه خاصی به صنعت فلزکاری داشتند. ( العبیدی 1390: 30) شهر موصل در نزدیکی شهرهایی قراردارد که اهمیت تاریخی دارند مانند آشور، نینوا، و الحضر که همگی به هنر فلزکاری مشهور بوده­اند. شهر موصل زیر قلمرو ساسانیان بوده. تاریخ نگاران وجهانگردان عرب شهرت موصل را در هنر فلزکاری تائید کرده­اند.
طبقه متوسطه جامعه که در این زمان وضع اقتصادی بهتری داشتند، ظروف و اشیاء فلزی را در زندگی روزانه مورد مصرف قرار می­دادند ولی بزرگان به ویژه شاهان و درباریان از اشیاء فلزی نفیس استفاده می­کردند. اینگونه ظروف که غالباً نام هنرمندان و سازنده آن را در برندارد؛ تقلید از هنرهای ساسانی و هخامنشی به علت نهی اسلام به ندرت از طلا و نقره ساخته می­شد،  و یا بیشترین آنها با ترسیمات و نقوش طلاکوبی و نقره کاری به شیفتگان این هنر والا و ارزنده عرضه می­گردیده. (فرد ،حیدرآبادیان 1388 :68 )
همچنین این شهر به ساخت آثار گران بهای طلایی از جمله چلچراغ­ها مشهور و زبان زد بود. شهر موصل این آمادگی و زمینه را پیدا می­کند که به یک  مرکز صنعتی مهم در زمینه ی تولید و ساخت اشیای نفیس فلزی تبدیل شود. درواقع عوامل مهمی وجود دارد، تا زمینه برای رشد و شکوفا شدن این صنعت فراهم آید. طبیعی است مس ماده­ی خام مهمی برای صنعت فلزکاری بوده و به نظر می­رسد شهر موصل که مس در آن مناطق به وفور یافت  می­شده است. همچنین از کوه جوشش که مشرب شهر حلب است مواد خام مس را به موصل می آورده اند. (العبیدی1390: 31،32)
مهارت و چیره دستی فلزکار موصلی و خلاقیت هنری او یکی دیگر از عوامل پیشرفت هنر فلزکاری در شهر موصل بود که دارای ویژگی های شاخص و ممتاز بود. مجموعه ای از آثار فلزی به دست ما رسیده است. سی و پنج قطعه­ی فلزکاری شده است که جعبه­ها ( صندوق ها )، آبریزها و تنگ­های فلزی، شمعدان­ها، سینی­ها، لگن و تشت ها و ابزارآلات فلکی نجومی، گلدان­ها از آن دسته است. (همان: 32)
شهر موصل همچنان  طی قرن هفتم هجری/ سیزدهم میلادی پیشاهنگ شهرهای ساخت اشیای فلزی مرصع کاری بوده است. این صنعت را فلزکاران مهاجر موصلی پس از حمله ی مغول در سال 660 هجری/ 1262 میلادی که از این شهر آواره شدند و پس از سقوط این شهر، به شهرهای دمشق و قاهره انتقال یافتند و دوباره کارشان را در شهرهایی که در آن استقرار یافتند از سر گرفتند. (همان:33)
2-3-1  شمعدان ابن فتوح موصلی
شمعدانی است برنجی و نقره کوب. این شمعدان برخلاف بسیاری از آثار فلزی دیگر هنوز بیشتر نقره کاری آن سالم باقی مانده است. شکل آن هم به طور کلی از سه قسمت اصلی و عمده تشکیل شده است.
 
 
شکل 2-8. شمعدان ابن فتوح موصلی
محل نگهداری: موزه هنرهای اسلامی قاهره
ارتفاع :4/35 سانتیمتر
قطر پایین: 8/ 31 سانتیمتر
ارتفاع گردن: 3/9 سانتیمتر
 (وارد1384،23)
 
این شمعدان بدنه­ای استوانه ای شکل دارد. شمعدان مذکور با چندین نوار تزئین یافته که سه تا از این نوارها اصلی هستند. نوار بالایی و پایینی دارای تصاویر انسانی با حالت ها و حرکات متفاوتی است که بیانگر مجلس بزم و رقص است. بر زمینه ی این تصاویر ، طرح های گیاهی حلزونی شکل نقش بسته است، دو نوار که با شاخه­های گیاهی شبیه به تاج درخت نمای رومی تزئین شده است. (همان: 119)
این نوشته در علمی ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.