ناسخ و منسوخ و علوم قرآن

دانلود پایان نامه
  • ذکر مستنداتی قرآنی مؤید امکان یا وقوع نسخ در قرآن است:
    1.ما نَنْسَخْ مِنْ آیَهٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها؛ «هر آیتى را که نسخ کنیم- حکم آن را برداریم- یا از یادها ببریم- یا بازپس داریم-، بهتر از آن یا مانند آن را مى‏آوریم»(البقره/106)
    2.وَ إِذا بَدَّلْنا آیَهً مَکانَ آیَهٍ ؛ «و چون آیه‏اى را جایگزین آیه‏اى کنیم»(النحل/101)
    شعرانی وجود نسخ در قرآن را تأیید میکند:«نسخ معروف است و در قرآن حکم منسوخ بسیار اندک و آن چه هست به تواتر معلوم است. مانند حکم عده وفات به چهارماه و ده روز که ناسخ حکم یک سال است. شاید کسی پندارد که وجود ناسخ و منسوخ در قرآن موجب سرگردانی و حیرت مردم گردد و هر آیتی در حکمی از احکام ببیند به احتمال نتواند عمل کنند اما چنین نیست.» (کاشانی1347ش،مقدمه1/43)علامه شعرانی، در پاسخ به یکی از خوانندگان آثارش که از او در خواست میکند همه آیات منسوخه را بنویسد، چون احتمال نسخ در هر آیه به معنای عمل نکردن به قرآن است، می نویسد: «آیات منسوخه بسیار نیست. به نظر من سه آیه منسوخ است یقیناً.
    اول آیه239 بقره که عده وفات را یک سال مقرر فرموده و آن منسوخ است به آیه چهارماه و ده روز در همان سوره آیه133 .
    دوم : آیه 14 از سوره نساء در اینکه زانی و زانیه را باید حبس کرد، منسوخ گردید به آیه حد در سوره نور به صد تازیانه .
    سیم : آیه 12 سوره مجادله در آنکه هر کس با رسول نجوی خواهد کرد باید صدقه دهد و این آیه خاص زمان آن حضرت است و به آیه 13 همان سوره نسخ گردید .»
    (کاشانی1346ش،مقدمه2/12)
    نقد شعرانی به کسانی است که کثرت را در آیات منسوخ مد نظر دارند. ایشان به تشکیک در صحت روایاتی میپردازد که آیات منسوخ را تا 50 مورد بیان کرده است. تردید ایشان به روایات مذکور از دو جهت است:
    1.تردید در صحت روایات وارد شده در تعداد آیات منسوخ
    2.تفاوت کاربرد اصطلاح نسخ در لسان ائمهبا کاربرد اصطلاحی ما، زیرا معصومین به تخصیص، تقیید و تبیین، هم نسخ می گفتند. منجربه تفاوت در تعداد آیات منسوخه شده است.(همان جا)
    موضوع دیگری که درباره نسخ مطرح است، نظر علامه شعرانی درباره جوازیا عدم جواز نسخ قرآن با سنت (متواتر، آحاد) است. ایشان بدون اظهار نظر قطعی در این باره فقط به ذکر علمای اصول میپردازد: «در اصول نام میبرند و بعضی تجویز میکنند و مثالی مطمئن(در سنت) برای آن نیافتهایم و علمای اصول فرض میکنند که اگر واقع باشد محال نیست.»(همان جا)
    3-9-2-1 – نقد علامه شعرانی به سیوطی درباره نسخ
    در بخش قبل گفتیم که مرحوم شعرانی درباره تعدادآیات منسوخه در قرآن یقیین به سه مورد بیشتر ندارد. و با نظر سایر دانشمندان که این آیات را متعدد میشمارند مخالف است. سیوطی از جمله کسانی است که قائل به کثرت نسخ در قرآن (بیست مورد) میباشد. وی در کتاب «الاتقان فی علوم القرآن» بعداز ذکر اقوال علمای علوم قرآنی درباره نواسخ در سورهها، نظر خود را نیز درباره آیات منسوخه به صورت شعردرآورده است. منظومه وی درباره نواسخ با این ابیات شروع میشود:
    «قد اکثر الناس فی المنسوخ من عددٍ و ادخلوا فیه آیاً لیس تنحصر
    و هاک تحریر آیٍ لامزیّد لها عشرینَ حرّر الخّداق والکُبَرُ»
    (سیوطی1380ش،ج2،نوع47،ص59)
    شعرانی این بیست مورد نسخ را که در اشعار سیوطی آمده رد میکند و به نقد آن میپردازد. از جمله آیاتی که سیوطی منسوخ میداند، آیهفَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِبه آیهفَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَراماست. و دیگری نسخ وجوب وصیت با ایه ارث است. سیوطی این دو مورد را در بیت زیر آورده است :
    «آی التوجّه حیث المرء کان و أن یوصی لأهلیه عند الموت محتضر»(همان جا)
    شعرانی علت تردید خود را در صحت نسخ این آیات این گونه بیان میکند :
    فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ را منسوخ شمرده است به آیه فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامبه نظر ما آیه اولی قابل نسخ نیست. چون خداوند تعالی مکان ندارد و در هر زمان به هر جانب بایستی روی به او داری. و این بیان حکمت است که هر جانب را خدای قبله قرار دهد. خواه بیت المقدس یا مکه یا جانب دیگر میتواند و قبله قراردادن کعبه نه برای آن است که خدای تعالی در آنجاست و اگر نماز به غیر قبله را در ضرورت یا در نافله صحیح دانستیم عجب نباید داشت…واجب بودن وصیت که در آیهکُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّهُ نسخ شده به آیه ارث.وما میگوییم آیه اولی دلیل استحباب است و به همان حکم باقی است.»
    (کاشانی1346ش،مقدمه،2/12-13)
    3-9-2-3 – تفاوت دیدگاه علامه شعرانی و آیت الله خویی درباره نسخ
    علامه شعرانی و آیت الله خویی دو دانشمند هم عصر در باب تعداد آیات منسوخه و وقوع انواع نسخ با هم اختلاف نظر دارند: شعرانی نسخ را در سه آیه (239/بقره، 14/نساء ، 12/مجادله) محقق میداند. اما آیت الله خویی نسخ را منحصر در آیه 12 سوره مجادله ثابت میداند که توسط آیه بعد(13/مجادله) نسخ شده است:«در نسخ این حکم (صدقه دادن قبل از نجوا با پیامبر) بعد ار اینکه وضع گردید حکمت تشریع حکم معلوم شد. و آشکار گردید که آن منت خداوند بر بندگانش است. و عدم اهتمام و توجه مسلمانان به نجوا با پیامبراکرم و جایگاه حضرت علی در میان مسلمانان شناخته شد. و این نظر ماکه ذکرکردیم با ظاهرکتاب سازگار است. و روایات بسیار بر آن دلالت میکند.» (خویی،بیتا، ص376)
    به نظر میآید که: علامه شعرانی و آیت الله خویی در«نسخ تلاوت بدون حکم» نیز اختلاف نظر دارند، خویی قبول نسخ تلاوت را قائل شدن به تحریف قرآن میداند و مستند این نظریه را اخبار آحاد بر میشمرد که در این باره جایگاهی ندارند.»(همان،ص284)
    مطلب مشابه :  منابع تحقیق درمورد قانون آیین دادرسی مدنی و فعالیت های اقتصادی

  • علامه شعرانی ضمن رد نظر آیت الله خویی این مورد را از مصادیق تحریف نمیداند: «یکی از مشاهیر زمان ما در مقدمه تفسیرموسوم به البیان نسخ تلاوت راسخت انکارکرده وآن را درمعنی تحریف شمرده. ولی سخن وی صحیح نیست. زیراکه تحریف در هر کتاب آن است که دیگران تصرف کنند نه خود مؤلف بعضی عبارات را حذف و تبدیل کند و بهترآن بودکه میگفت:ثبوت منسوخ التلاوه به خبر صحیح وارد نشده است.» (کاشانی،[ح،ش]،1347ش،10/273)
    این نوشته در آموزشی ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.