دانلود پایان نامه

در سنّت فتوّت ورود یک جوان در یک صنعت و هنر با آداب کارآموزی، کسب اجازه از استاد فن، حق باز کردن دکان به دست او و همراه با مراسم خاصّی بود که فرد را آماده می‌ساخت تا به کار خود نگاه مقدس و عبادی داشته باشد و به شغل و صنعت او چهره‌ای باطنی و عرفانی می‌بخشید، بهطوری که صنعتگران یا هنرمندان، همچون معماران، خطاطان، کتاب آرایان، شاغلان در هنرهای تزئینی و امثال آنها، می‌توانستند به شغل خویش به منزله امری اسرار آمیز، مقدس و عبادی بنگرند و آن شغل را با آداب معنوی قرین سازند.
در جای جای فتوّتنامهها این رویکرد کاملاً مشهود است، همان گونه که در اصل تعریف فتوّت نیز چیزی جز تأکید وافر بر این امور وجود ندارد ، یعنی سالک این طریق باید با تمام وجود دریابد که جز از مسیر توجه به باطن و آراستن آن، راه به جایی نمیبرد.
میدانیم که در دیدگاه عرفا دین معمولاً دارای سه جنبه شریعت، طریقت و حقیقت دانسته میشود. دکتر پازوکی درباره جایگاه هنرمندان در این تقسیم میگوید: «هنرمند اهل طریقت است و لذا آنچه برای او ضروری است ، نه ابداعات و کنشهای فردی و خود خواسته، که تعهد به اصولی است که در طریق آن هنر را میباید آموخت. از این رو آنچه در این نگرش اهمیت دارد نه شخص هنرمند که اصناف هنرمندان است.» پیشه این صنعتگران قبل از اینکه جنبه اقتصادی داشته باشد، جنبه معنوی داشته است. هنرمندان با پیشه خویش، سلوک معنوی میکردند. از این جهت اصولاً برای ورود به طریقت موظّف میشدند که هنر یا صنعتی را اختیار کنند. آنها وقتی میخواستند صنعتی را بیاموزند، ابتدا آداب تزکیه نفس و مراقبه را از استاد صنعت خویش فرا میگرفتند. ازاین رو به هیچ وجه جنبه نمایشی نداشت و کمتر اتفاق میافتاد که نام خویش را بر اثر خویش حک کنند.»
ابن معمار بغدادی دویست صفت را برمیشمارد که فتی باید دارا شود یا از آنها اجتناب کند که در رأس آنها معرفت خداوند و ایمان به او، ملائکه، کتابها، پیامبران و آنچه آوردهاند، قرار دارد. سپس تمامی آنچه ما برای یک سلوک عرفانی- اخلاقی لازم میدانیم، بر میشمرد و در پایان میگوید که طالب فتوّت باید سالک راه متقین و مسیر رستگاران باشد که اگر چنین شد در حقیقت فتی شده است.
در همین عداد میخوانیم: «اگر ترا پرسند که مسلمانی؟ بگو: الحمد لله . اگر پرسند از کی مسلمانی؟ بگو: از یوم قالوا بلی. اگرپرسند که رواج ایمان تو چیست؟ بگو: شهادتین. اگر پرسند مسلمانی چند چیز است؟ بگو: پنج؛ اول توحید، دوم عدل، سیم نبوت، چهارم امامت، پنجم معاد. اگر پرسند بنده کیستی؟ بگو: بنده خدا، ذریه آدم، نسل اسماعیل، ملت ابراهیم، دین محمد، مذهب امام جعفر صادق(ع). اگر پرسند در سر چه داری؟ بگو: تاج و در پیشانی مهر نبوت. در میان چه داری؟ مرگ. در قفا چه داری؟ اجل. در گوش چه داری؟ سماع قرآن. در چشم چه داری؟ بیداری نور معرفت الله. در بینی چه داری؟ روح و ریحان. در دهن چه داری؟ مهر سکوت. در زبان چه داری؟ شهادتین. در سینه چه داری؟ خزینه ایمان. در کمر چه داری؟ خدمت استاد. در زانو چه داری؟ عبادت. در قلب چه داری؟ محبت دوست. اگر پرسند که ایمان چند نوع است؟ بگو : دوتا. اول لا اله الا الله دوم پاک کردن راه است. اگر پرسند : اصل ایمان چیست؟ بگو: عنایت حق. سر ایمان شهادت، بیخ ایمان اخلاص، شاخ ایمان حیا، زمین ایمان دل مؤمن، آب ایمان نماز، طعام ایمان صدقه، موی ایمان مرگ، حیات ایمان قرآن، تخت ایمان علم است ، خلعت ایمان عمل است.»
در برخی از فتوّتنامهها وقتی سخن از شرائط کاری خاص به میان میآید، مواردی ذکر میشود که اصولی اخلاقی و به تعبیری طریقتی است که برای هر حرفه دیگری نیز قابل ذکر است. این گونه سخنان ما را به این حقیقت که در آیین فتوّت پیش از ورود به هر حرفهای باید فتی شد، رهنمون میشود، چرا که فتی شدن حقیقتی است که در همه جا یکی است. در فتوّتنامه چیتسازان میخوانیم:« اگر پرسند که روش کار چیتسازی چند احکام هست، بگو دوازده احکام هست. اول آنکه هر صباح که برخیزد از علم شریعت و طریقت و حقیقت باخبر باشد تا اسم استادی بر او مسلّم باشد. دویم هرکسی را در خور حوصلهاش کار فرماید. سیم با سخاوت و خیر باشی. چهارم در کار خود استاد مثل شبان و شاگردان مثل گوسفند دانی. پنجم با همه کس به خلق نیکو پیش آیی. ششم تنگ حوصله نباشی. هفتم فقیر دوست باشی. هشتم کارگران را به نان و جامه شفقت کار فرمایی. نهم پسر مردمان را عزیز داری. دهم در فنون کار خود چست و چالاک باشی. یازدهم به طریق پیران راه روی و دوازدهم پیران و پیشقدمان را غیبت نکنی و کارگران را به فاتحه یاد کنی.»
به یقین پای نهادن در چنین طریقی و به زیور هنری آراسته گشتن به هیچ روی با رذائل اخلاقی قابل جمع نیست: «اول باید که از مفسدات مروّت و ممتحنات حریّت ، چون دروغ و بهتان و غیبت و حرص و طمع و بخل و شره و حقد و حسد و غدر و جنایت و جفا و دنائت و حقارت همّت و خساست و لاف زدن و بی شرمی کردن و متابعت هوا و محبّت دنیا و مجالست دونان و فرومایگان و مرافقت ناکسان و سفلگان و معاشرت اهل فسوق و ریبت و اصحاب فجور و تهمت و مخالطت اشرار و مصاحبت شطّار و ضنّت و منافست در محقّرات اموال و تشدّد و مضایقت در معاملات و مماکست و مناقشت، در آن بهکلی حذر نماید و از آن احتراز واجب داند، چه امثال این خصال رخنه در قاعده مروّت آرد و اساس آن را خراب گرداند و فی الجمله هر چه موجب شین دین و ملت بود یا عیب در عرض و حمیّت آرد و مورث هوان و مذلّت گردد ، مباین مروّت باشد.»
در باب ویژگیهای لازم برای اهل فتوت در فتوتنامه بنایان میخوانیم: « هشت خصلت است که بر فتیان ثابت است. چهار آن عام و چهار آن خاصّ این گروه باشد. چنانکه قطب دایره فتوّت، امیر المومنین علی- علیه السلام- بدان اشارت فرمود حیث قال: اصل الفتوه الوفا و الصدق و الامن و السخاء و التواضع و النصیحه و هدایه و توبه و لایستاهل الفتوه الا من یستعمل هذه الخصال.
از آن چهار که این طایفه را باشد خاصّ نخستین تواضع است که خود اول مرتبه است از مراتب شجاعت. و شجاعت چنان باشد که نفس را مغلوب عقل گردانی، و این خصلت تمام نشود الا به قلت اعتنا نفس در حق خویش، و عدم التفات او به خطر و قدر خود، و از حلم لازم آید. قال الله تعالی: وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا.
دوم صفت امن است. قال الله تعالی: أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُون. و دیگر فرماید ِ لیْطمَئِنُّ الْقُلُوب. و این صفتی است که همگان را لازم است و اهل این حرفه را خاصّ. و هر که دل او به نور حق منوّر نشد، و از ظلمات شک و جهالت خلاص نیافت همواره مستوحش و ترسان و بددل و پریشان باشد چه ترس از خواص تاریکی و تیرگی است، و امن از خواص روشنی.
سیم صفت صدق است که آن مبنی و اساس حکمت است و اول درجات آن. و از این جهت امیرالمومنین علی ،علیه السلام، فرموده است: لا مرّوه لکذوب. یعنی دروغزن را مردمی محال است. صدق در نیت استقامت قصد است در توجه به جناب او تعالی، به هر کار که در آن شروع کند.
چنانکه فرمود: فاستقیموا لله، بر وجهی که هیچ غرضی از ماسوی الله بدان مشوب نباشد، و هرچه کند خالصا مخلصاً خدای را کند بدون ریا.
و هیچ چیز در طریق جوانمردی بتر از دروغ نیست تا گویند مردی راستی است. و دروغ را حیض الرجال خوانند و هیچ عیب و ناجوانمردی قبیح‌تر از آن ندانسته‌اند.
چهارم و از اشراف خصائص این طایفه وفاست. و صدق عهد و عد، که گفته‌اند: المرء اذا وعد وفی. و از این جهت است که حق جل وعلی ایشان را بدان مدح فرموده و انبیاء را بدان بستود. قال الله تعالی: مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ‏ و در وصف اسماعیل- علیه السلام- گفت: إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْد. و امیرالمومنین علی- علیه السلام- در ذکر اصول فتوّت ، وفا را بر همه مقدم داشته است.»
در فتوّتنامه سلطانی در تعریف فتوّت میگوید: «فتوّت در عرف عامّ عبارت است از اتصاف به صفت حمیده و اخلاق پسندیده، بر وجهی که بدان از ابناء جنس خویش ممتاز گردد و به تعریف خواص عبارت است از ظهور نور فطرت انسانی و استیلای آن بر ظلمت صفات نفسانی تا فضایل اخلاق بأسرها ملکه گردد و رذایل به کلی اشفاء پذیرد.»
در قابوسنامه نیز میخوانیم: «بدان که جوانمردی عیاری آن بود که او را از آن چند گونه هنر بود : یکی آنکه دلیر و مردانه و شکیبا بود به هر کاری و صادق الوعد و پاک عورت و پاکدل بود و زیان کسی به سود خویش نکند و زیان خود از دوستان روا دارد و بر اسیران دست نکشد و اسیران و بیچارگان را یاری دهد و بد بدکنان از نیکان باز دارد وراست شنود، چنانکه راست گوید و داد از تن خود بدهد و بر آن سفره که خورد بد نکند و نیکی با بدی مکافات نکند و از زنان ننگ دارد و بلا راحت بیند.»
و باز در تأکید همین مسئله و ارتباط وثیق فتوّت و سلوک نفسانی در فتوتنامه بنایان میخوانیم:« اگر پرسند که چند اصل است بنائی را بگو که پنج اصل است. اول با طهارت بودن، دویم بر جاده راستی بودن، سیم با حیا بودن ونظر از غیر برداشتن، چهارم کم سخن گفتن، پنجم به ادب بودن نزد مشایخ و بزرگان.
اگر پرسند که چند حکم باشد بنائی را، بگو که ده حکم است. اول آنکه هر صبح که برخیزد از علم شریعت و طریقت باخبر باشد تا استادی او را مسلم باشد. دویم، هر کس را در خور حوصله و توانائی کار فرماید. سیم، با سخاوت و خیّر باشد، چهارم در کار خود استاد باشد و آنچه را که انجام دهد چنان باشد که از برای خود نماید. پنجم با همه کس به خلق نیکو پیش آید. ششم تنگ حوصله نباشد، هفتم فقیر دوست باشد، هشتم کاریگران و زیر دستان خود را به نان و جامه شفقت نماید. نهم پسران مردمان را عزیز دارد. دهم آنکه در کار خود چست و چالات باشد.
اگر پرسند که کدام خصلت بنایان بیشتر به کار آید، بگو حیا، چرا که حیا و چشم پاک داشتن از خصلت‌های جوانمردان است و بهخصوص بنایان را به کار آید که چون بر کار بالا روند چشم پاک دارند و در خانه دیگران ننگرند و چون ناخواسته عورت دیگران بیند چشم بسته دارد و هرگز چون بر کار باشد به اطراف ننگرد و آنچه بیند چشم پوشد.»در این متن زیبا بسیار جالب است که در اصول بنایی با اموری مثل حیا روبه رو میشویم و این نشان میدهد که اخلاق و عنایت به تکامل نفسانی در این حرفه و هنر آموزی چه جایگاهی دارد.
نویسنده دیگری میگوید: «اهل فتوّت در شمار اهل معنایند و همنشینی و مصاحبت با آنان توصیه شده است. فتوّت اصولاً از لوازم سلوک به شمار رفته است، چه سالک تا در بذل وجود جوانمرد نباشد، نمیتواند از مراحل صعب سلوک بگذرد. لازمه فتوّت سالک از خود گذشتگی و بذل وجود و ایثار است و جوانمرد کسی است که عوامل نفسانی را ترک گوید، خاصّه بخل و کبر را و در بذل مال و جان در راه خلق مضایقه نداشته باشد و در بخشش و سخاوت سخت پاکباز باشد.
همنشین اهل معنا باش تا هم عطا یابی و هم باشی فتا
جان بی معنا در این تن بی خلاف هست همچون تیغ چوبین در غلاف»
3-2. جایگاه ویژه استاد
مطلب مشابه :  پایان نامه درباره طول موج و معادله

صاحبنظران اهل عرفان معتقدند که از مهمترین عوامل موفقیت در سیر و سلوک معنوی، استفاده از وجود استاد و راهنما است و به اعتقاد ایشان اهمیت وجود پیر تا آنجا است که اصولاً سیر و سلوک را بدون وجود او ممکن نمی‌دانند:
به کوی عشق منه بی دلیل راه قدم که من بهخویش نمودم صد اهتمام و نشد
نجم الدین رازی می‌نویسد: «بدان که در سلوک راه دین و وصول به عالم یقین از شیخی کامل راهبر راه‌شناس صاحب ولایت صاحب تصرف، گریز نباشد.»
نقل شده که مرحوم حاج میرزا علی آقای قاضی – رضوان الله علیه – ‌فرموده است: «چنانچه کسی که طالب راه و سلوک طریق خدا باشد، برای پیدا کردن استاد این راه، اگر نصف عمر خود را در جستوجو و تفحّص بگذراند تا پیدا نماید، ارزش دارد.» و نیز می‌فرموده: «کسی که به استاد رسید، نصف راه را طی کرده است.»