تبیین و تطبیق تحلیلی اهداف و مبانی

مقدمه

در بخش اول از فصل دوم، به تبیین معنی و مبانی فلسفی راه و روش تفکر انتقادی پرداخته شد و فرق این دید با بقیه فرآیندای تفکّر مورد تدقیق قرار گرفت. سیر تطوّر اون از دوره اندیشه های فلسفی سنتی تا عصر رنسانس و بعد از آن و زمان معاصر بررسی شد. نظرات پیشگامان این راه و روش مثل دیویی و انیس و لیپمن و… تبیین شد. بیان گردید که از این میان، ماتیو لیپمن با تهیه محتوای آموزشی ویژه کودکان و نوجوانان با هدف رشد و ارتقای تفکر انتقادی و خلاق، این راه و روش رو در سالهای گذشته وارد مرحله تازه ای کرد، که در خیلی از کشورها مثل ایران مورد استقبال قرار گرفته. به کار گیری رویکردهای آموزشی و تربیتی، بدون در نظر گرفتن مبانی و چیزای مهم فرهنگی و اجتماعی اونا خسارتای جبران پذیری به دنبال داره. به خاطر کاهش و برطرف کردن این آسیبا تدقیق در مبانی، اهداف و هنجاریابی فلسفی وفرهنگی و اجتماعی اونا، چیزی روشن به نظر می رسه.

در این بخش برآنیم تا با بررسی تطبیقی اهداف و مبانی فلسفی « راه و روش تفکر انتقادی » و « مبانی تعلیم و تربیت اسلامی » برگرفته از « درآمدی بر فلسفه آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت) جمهوری اسلامی » قبول شده 1380 و « سند تحوّل ریشه ای در نظام تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی (1390)»، به تبیین نقاط اشتراک و فرق این دو راه و روش بپردازیم. پایه قرار دادن سندتحوّل ریشه ای به عنوان تبیین کننده مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، به دلیل کار کارشناسی انجام شده در اون به وسیله اندیشمندان و صاحب نظران جور واجور طی یه دهه گذشته و هم اینکه تصویب و ابلاغ اون به وسیله شواری عالی انقلاب فرهنگی به عنوان عالی ترین منبع کارشناسی در این حوزه س. مبانی این بررسی تطبیقی در میدون های اهداف و مبانی شکل میگیره. در بخش مبانی، بخش های جهان شناسی و آدم شناسی در هر دو راه و روش مورد مقایسه قرار می گیرن و تطبیق بخش مبانی معرفت شناسی و ارزش شناسی در تحقیقات آینده انجام قبول می کنه. اینم بگیم که در این بخش علاوه بر منابع فوق، با بررسیای انجام شده، از منابع دیگری مثل « مبانی نظری الگوی مطلوب آموزش و پرورش در جمهوری اسلامی ایران » (خسرو باقری، 1387)، طراحی الگوی نظری فلسفه واسه کودکان در ایران ( سعید ضرغامی و همکاران، 1390) و بررسی و نقد برنامه فلسفه واسه کودکان از دید حکمت متعالیه (ستاری، 1391)، بیشتر از بقیه منابع، و با تصرف و خلاصه کردن به کار گیری شده.

2-3-1- بررسی تطبیقی اهداف

هر راه و روش آموزشی با اهداف ویژه ای آماده شده و در طول اجرا هم همون اهداف مشخص رو دنبال می کنه. به خاطر این یکی از عوامل تعیین کننده در به کار گیری این راه و روش در نظام آموزش و پرورش جمهوری اسلامی، امتحان اهداف این دید تربیتیه. اندیشمندان زیادی در این بخش در سالهای گذشته نظر داده، که لازمه نقاط اشتراک این عقیده ها جمع بندی شده و اهداف اون استخراج شه. از میون این تلاشا، راه و روش « آموزش فلسفه واسه کودکان » لیپمن رو شاید بشه رهیافت آموزشی روشمند و دارای محتوای منظم برخاسته از راه و روش آموزش تفکر انتقادی، دونست. بنابر این در این تطبیق رویکردها، بیشتر مبانی فلسفی « آموزش فلسفه واسه کودکان » که به وسیله لیپمن و بقیه نظریه پردازان این میدون، عرضه شده رو مبنای مقایسه قرار میدیم.

مطلب مشابه :  دلیل خمیازه کشیدن، شکل های مختلف و فواید اون واسه بدن 

2-3-1-1- اهداف راه و روش تفکر انتقادی و آموزش فلسفه واسه کودکان

با نگاه تحلیلی به مبانی راه و روش تفکر انتقادی، در میابیم که در این راه و روش بیشتر از اهداف غایی به اهداف واسطی و مهارتی توجه می شه و اهداف پایانی به شکل تصریح شده دیده نمیشه. البته در نظر گرفتن زمینه های فلسفی و بسترای فرهنگی – اجتماعی تشکیل این راه و روش در نیم قرن گذشته، می تونه ما رو در تحلیلی تحقیقی  راجبه اهداف غایی این نگاه، کمک کنه، که در فصل قبلی به این زمینه ها گفته شد.

مهمترین غایتی که میشه واسه « راه و روش تفکر انتقادی » و طرح منظم اون، یعنی « آموزش فلسفه واسه کودکان » در نظر گرفت، – طوریکه جمع اهداف واسطی اونم باشه -: آماده سازی متربّی واسه به دوش کشیدن مسؤولیت زندگی – به ویژه زندگی اجتماعی – هستش ( ضرغامی و همکاران، 1390).

تأکید این برنامه بر روابط میان فردی و تقویت تفکر در بستر گفت وگو در پیروز  « مباحثهای گروهی » و « حلقه های کنه و کاو »، و حضور پر رنگ اخلاق و قضاوتای اخلاقی در اون مثل نشونه های این ادعاست. در این غایت، چیزی که در روش ها و بعضی وقتا محتویات آموزشی دیده میشه، آدم، اختیار و مسؤولیتای فردی و اجتماعی اون، بدون توجه ویژه به هر گونه منبع بالاتر واسه ارزشیابی، است و این خرد جمعی و عرف مقبول بشریه که آخر سر، ممیّز یافته های  به درد بخور و غیر به درد بخور هستش. این معنا که در بحث هستی شناسی مورد بررسی بیشتری قرار میگیره، فرق اساسی میان راه و روش تفکر انتقادی و نظام تعلیم و تربیت اسلامه.

این فرق دید، رو میشه در نوع طرح ترسیمی راه و روش تفکرانتقادی لیپمن که در برنامه آموزش فلسفه اون ؛ از جهان و موقعیت آدم در اون و رابطه اش با مبدأ عالم، ظهوردارد ریشه پیدا کنی کرد. محوریت کاملّ آدم در این راه و روش و نبود تأکید خاص بر حقایق موندگار،  نگرشی از هستی رو ترسیم می کنن که در اون، آدم به یه جور فعال مطلق در نظر گرفته می شه و چیزی که بیرون از توان ایشون در حال رویداده، احتمالی، پویا و رها از قوانین فرض می شه که مثلا دیویی ( به نقل از باقری، 1376) و رورتی (1999) دو جلو رفتن عمل گرایی و نوعمل گرایی در آمریکا بر این مسأله تأکید دارن. (ضرغامی و همکاران، 1390). این نوع نگاه، چارچوب علّی معلولی کارها رو تو ذهن متربّی به شکلی خاص نظم میده.

مطلب مشابه :  علائم کمبود پروتئین در بدن و منابع تأمین اون 

از نظر لیپمن (1980، با تصرف و خلاصه کردن به نقل از قائدی، 1383) هدفای این برنامه به شکل زیر دسته بندی شده:

  • بهبود توانایی تعقل: تعقل تلاش داره واسه ذهن کاری بکنه که دکتر واسه بدن انجام میده. علم آموزان واسه خیلی از ضعفای عقلانی خود مثل، تعصب و اصرار بدون دلیل بر باور ای خاص، جزیی نگری و نبود بررسی شکاف ها جور واجور، پیش داوری و… اقدام نمی کنن. این راه و روش به اونا کمک می کنه تا این ضعفا رو شناسایی کرده و متربی رو در برطرف کردن و اصلاح اون کمک کنه.
  • پرورش خلاقیت: در تربیت سنتی، فرض بر اینه که واسه پرورش لیاقت منطقی کودک، خود انگیختگی و تخیل کودک باید متوقف شه. راه و روش تفکر انتقادی لیپمن، این نوع نگاه رو رد کرده، و تبیین می کنه که از راه تفکر خلاق هم میشه، در رشد تفکر منطقی و انتقادی بهره برد.
  • خلاقیت-خلاقانه

  • رشد روابط میان فردی: تأکید بر عنصر زبون و مباحثهای گروهی با محتوای نقد و بررسی و بازخوانی وقایع و متون، با رعایت موازین اخلاقی گفت و گو، زمینه مناسبی رو واسه رشد مهارت روابط میان فردی به وجود میاره. درک قوانین اجتماعی و چگونگی به کار گیری آن به صرف آموزش اون ممکن نمی شه. بنابر این لیپمن واسه حصول این منظور، با طراحی کتابای داستانی که هرکدوم، شخصیتای منحصر به فرد خود رو دارن، زمینه همذات پنداری اجتماعی مؤثری رو پایه ریزی کرده. به نظر اون اگه بصیرت بین فردی زیاد شه، میشه از متربّی داوری اجتماعی صحیحی رو توقع داشت.
  • پرورش توانایی معنی پیدا کنی تجربی: راه و روش تفکر نقد کننده لیپمن، به متربیان کمک می کنه، تا مفاهیم تجربی زندگی خود رو خودشون کشف کنن. پرورش یافتگان این راه و روش، تنها معناهایی رو در نظر می گیرن که خودشون کشف کرده باشن، نه اونایی که به وسیله بقیه ( یا هر منبع بالا دستی دیگری ) به ایشون تجویز شده باشه.

اگه به متربّیان کمک شه تا روابط کل و جزء رو در تجاربشان بررسی کنن، یعنی جزئیات رو تا حد ممکن در نظر بگیرن، اندازه انعطاف پذیری دلایل موجود در باره باورها رو آزمایش کنن و موقعیت و جامعیت هر کدوم رو تشخیص بدن، در اون صورته که میتونیم به اونا کمک کنیم تا معنی تجارب جدا از هم و پراکنده رو در رابطه باهم بفهمن.