آذربایجان شرقی و تقسیمات کشوری

دانلود پایان نامه

2-18-سابقه تقسیمات کشوری در شمال غرب ایران:
تقسیمات کشوری ایران ،از سده ی پنج ق.م با تاسیس دولت هخامنشی در سراسر فلات ایران آغاز شد نخستین تقسیمات سیاسی در زمان داریوش اول بود.
الف)کانون حکومت ماد:
پیش از پدید آمدن دولت هخامنشی،کانون های حکومتی چندی از جمله ماد، در ایران پای پرفته بود آذربایجان و قسمتی از کردستان تحت نامه ماد کوچک د قلمرو کانون حکومت ماد قرار داشته است. این کانون شامل سرزمین های ماد کوچک(آذربایجان و قسمتی از کردستان) و ماد بزرگ (با آذربایجان و عراق عج وری سده های بعد) منطبق بوده است.
کانون حکومتی اولیه ماد یعنی آذربایجان و بخشی از کردستان در شمال کانون حکومتی عیلام بوده است. در این دوره آذربایجان و واحدهای درون آن و همچنین کردستان،گیلان و مازندران وحدت جغرافیایی داشته اند، الحاق و پیوستگی سرزمین های مذکور در آن زمان گسترش اقتصادی و سیاسی آن ها را می رساند.( نگاهی به آذربایجان شرقی ـایرج افشارـرایزن ،115)
ب)دوره هخامنشی
مسئله تشکیلات و تقسیمات کشوری برای نخستین بار در عهد هخامنشین عنوان شد. پیش از آن حکومت ایران هرگز قلمروی به آن وسعت نداشته که سازمانی بزرگ جهت اداره ی آن به وجود آورد. در زمان داریوش ،کشور بر اساس واحدها و ایالت هایی که همان ساتاپ ها و خشتره پاون ها بود، تقسیم شد. تعداد این ایالت ها و حدود آن ها هرگز ثابت نبود، بستگی به فتوحات نظامی داشت. طبق نوشته های هرودوت،مشیرالدوله،سایکس و … ایالت های ایران در زمان داریوش به دو دسته تقسیم شده بود:نخست ایالت های فلات ایران،دیگر ایالت های دامنه ی غربی زاکرس و پارس،آذربایجان جروماد از ایالتهای فلات ایران بود. داریوش در کتیبه بیستون (ستون اول بند6) و همچنین تخت جمشید از ایالت های غربی خود از جمله ماد که آذربایجان جزو آن بوده نام برده است.( نگاهی به آذربایجان شرقی ـایرج افشارـرایزن ،116ـ118)
ج)دوره مقدونیه
نواحی شرقی کشور اسکندر،شامل ایران و بخش هایی از آسیای میانه و هندوستان از 14 ساتراپ نشین تشکیل می شوند.آذربایجان و کردستان جزو یکی از ساتراپ نشین های مذکور بنام ماد بوده است.
د)دوره سلوکیان
در عهد سلوکیان (129 – 312 ق) به احتمال قوی 25 الی 28 ساتراپ نشین وجود داشته است. این ساتراپ نشین ها به آپاراخی ها به هیپارفی تقسیم می شدند. ظاهراً هیپارفی ها نیز به بخش های کوچکتری بنام استاتما تقسیم شده اند به هر حال کشور به 72 قسمت بزرگ و کوچک تقسیم شده است.
آنتیوکوس سوم (187-223 ق.م) برادر کوچک سلوکوس در سال 220 ق.م به اذربایجان (ماد آتروپاتن) هجوم برد و آن کشور را که از زمان اسکندر مستقل بود به قلمرو خود افزود و در نتیجه آذربایجان نیز از ممالک تحت فرمانروایی سلوکیان شده است.( نگاهی به آذربایجان شرقی ـایرج افشارـرایزن ، 119)
ه)دوره اشکانیان
در دوره اشکانیان (224ق.م226م.) مملکت به دو قسمت تقسیم می شود یکی ممالک پارت و دیگری ممالک تابع که خود به دو گروه تقسیم می شدند. نخست گروه ممالکی که از ایالت پارت محسوب می شدند و هر یک دارای یک والی (بیس تاکسی) و به قول نویسندگان اروپایی(ویتاکسا) بوده اند.دو دیگر ممالکی که تابع پارت بودند. ولی والی نداشتند بلکه خود پادشاهی دست نشانده ی سلاطیون اشکانی داشته اند.
تعداد ایالت های والی نشین در این دوره در زمان مهرداد دوم 14 یا 15 بود. آذربایجان از ایالت های والی نشین بوده است. پیرنیا ضمن برشمردن نام مملکت شاه نشین عهد اشکانی مقتعد است که شاه مادآتروپاتن در امور داخلی کشورش مستقل بوده و باجی نمی پرداخته، ولی شاهان اشکانی از او هدایایی می گرفتند
پلینی: ماد آترو پاتن را جزو هفت پادشاهی پایین تر که پایتخت آن پراسپه و گنزک بوده یاد کرده است.( همان 119ـ121)
و)دوره ساسانیان
بر اساس روایت های باستانی ,در اواخر سده دوم میلادی ساسانیان از نجبا وبزرگان پارس در شهر استخر فارس موبد ناهید بود.اردشیر در سال228میلادی به قصد بیرون راندن رومیان از آسیای غربی ,از فرات گذشت و400تن از سواران نزد قیصر روم فرستاد وچنین گفت:
در سال241میلادی در زمان شاپور آذربایگان نیز مانند دیگر مناطق ایران از آبادی وترقی برخوردار بودوهمواره شهریاران به پاس حرمت نهادن وحفظ آداب وسنن ملی وتاریخی به ناحیه شیز(تخت سلیمان)که بزرگترین مرکز مذهبی آن دوره بود می رفتند.آتشکده معروف شیز موسوم به آذرگشنسب یا آتش سلطنتی به همین مناسبت مورد توجه واحترام بوده است.
ایران در این دوره از لحاظ تشکیلات و تقسیمات کشوری به 4 بخش بزرگ تقسیم شده است و هر بخشی را پادکسیان  یا پاتکولی می گفتند که زیر نظر برادر شاه یا یکی از افراد خانواده شاه تحت عنوان مرزبان اداره می شود. آذربایجان در این دوران یکی از استان های شمالی یا پادکسیان شمالی بوده است.
در راس استان، استاندار با ساتراپ و در راس شهر شهر یک و در راس روستا دیهیک قرار داشت .( همان ، 121ـ127)
ز)دوره اسلامی
در زمان بنی امیه، امپراطوری اسلام وسعت بیشتری یافت و فتوحات اسلامی از فارس تا خراسان تجاوز کرد و تا مرز هند رسید در زمان امویان سرزمین های قلمرو اعراب به 10 استان تقسیم شدند.
در زمان عباسیان سرزمین های قلمرو مسلمانان گسترش یافت. در عهد مامون خلیفه عباسی،امپراطوری اسلام به بیست اقلیم (استان) شرقی و هفت اقلیم غربی تقسیم شد. آذربایجان ضمیمه یکی از استان های شرقی به نام جزیره(عراق عجم) بود. (همان ، 127)
ح)دوره مغول
از زمان انقراض سلسله ساسانی (641م) تا تشکیل دولت ساسانی (1502م) تقسیمات کشور ایران از جمله آذربایجان،دستخوش تغییر و تحول بود. حمدالله مستوفی،ایران را در دوره مغول شامل 20 بخش دانسته  که آذربایجان یکی از این بخش ها بوده است.( همان ،141)
این نوشته در علمی ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.